Annie Ernaux, Τα χρόνια, εκδ. Μεταίχμιο, 2021, σελ. 369, μετ. Ρ. Κολαΐτη

 

https://www.metaixmio.gr/el/products/%CF%84%CE%B1-%CF%87%CF%81%CE%BF%CE%BD%CE%B9%CE%B1

 

" Όλες οι εικόνες θα χαθούν. Εικόνες πραγματικές ή φανταστικές, αυτές που μας ακολουθούν μέχρι τον βαθύ ύπνο. Στιγμιαίες εικόνες λουσμένες μ' ένα αποκλειστικά δικό τους φως".

Τα χρόνια που περνούν δεν είναι παρά στιγμές και εικόνες. Ο αδυσώπητος χρόνος τα παρασέρνει όλα στον διάβα του και αποδεικνύεται αμείλικτος για εμάς τους ανθρώπους. Έτσι, στιγμές, πράγματα και εικόνες που ήταν σημαντικά για εμάς, για τους μελλοντικούς ανθρώπους μπορεί να μην σημαίνουν απολύτως τίποτε. Ακόμα και φράσεις της καθημερινότητάς μας μπορεί πολύ εύκολα να καταδικαστούν στη λήθη. 

Όλα τα παραπάνω είναι το βιβλίο μίας από τις σημαντικότερες συγγραφείς της Γαλλίας, της Annie Ernaux με τίτλο Τα χρόνια. Πρόκειται για μία αυτοβιογραφία γραμμένη όχι σε πρώτο ενικό πρόσωπο, όπως γράφονται συνήθως οι αυτοβιογραφίες, αλλά σε πρώτο πληθυντικό. Εν ολίγοις πρόκειται για μία συλλογική αυτοβιογραφία όπου το "εμείς" υπερτερεί αδιαμφισβήτητα έναντι του "εγώ". Η προτεραιότητα της συγγραφέως σε αυτή την περίπτωση είναι να διηγηθεί το συλλογικό βίωμα, όχι το ατομικό. Και αυτό ακριβώς είναι που κάνει την αυτοβιογραφία αυτή, η οποία θα μπορούσε επίσης να χαρακτηριστεί και ως "απρόσωπη" ή "διαπροσωπική", ακόμη πιο ενδιαφέρουσα. 

Για την Ernaux η μνήμη είναι όπως η σεξουαλική επιθυμία:δεν σταματά ποτέ. Πάνω σε αυτό το μότο "χτίζει"το, σπουδαιότερο για πολλούς, από τα βιβλία της, Τα χρόνια. Όπως μας λέει ο Νίκος Μπακουνάκης στο επίμετρο στο τέλος του βιβλίου, η Ernaux δεν παραθέτει απλώς τα γεγονότα του παρελθόντος, αλλά, πρωτίστως, αφηγείται το παρελθόν προκειμένου να το καταλάβει  συναισθηματικά. Υιοθετώντας τη συλλογική προσέγγιση, υποστηρίζει και πάλι ο Μπακουνάκης, πετυχαίνει το ακατόρθωτο: τα δικά της χρόνια να γίνουν και δικά μας.

Η γλώσσα της Ernaux υιοθετεί το εξής οξύμωρο σχήμα: διαθέτει μία απλή πολυπλοκότητα, είναι, δηλαδή, σοφιστικέ και δουλεμένη, αλλά χωρίς να δείχνει επιτηδευμένη. Κοινώς, μοιάζει με ακατέργαστο διαμάντι. Η αφήγηση είναι γραμμική σε ό,τι αφορά τον χρόνο, αλλά διακόπτεται από περιγραφές κυρίως φωτογραφιών. Πολλές φορές δε, η αφήγηση ομοιάζει με σύμφυρμα ακαθόριστων και γενικευμένων σκέψεων, τις οποίες η συγγραφέας θέλει να μοιραστεί με τους αναγνώστες.

Ο καθένας μας θα βρει σε αυτήν την "κοινωνική αυτοβιογραφία" γνώριμα κομμάτια της ευρωπαϊκής ιστορίας του 20ου και του 21ου αιώνα. Αυτό, επομένως, που θα μας κάνει εντύπωση είναι οι ομοιότητες της ζωής και της κοινωνίας της Γαλλίας με τη ζωή και την κοινωνία στην Ελλάδα, οι οποίες είναι περισσότερες από τις διαφορές.

Η Annie Ernaux γεννήθηκε το έτος σταθμό 1940. Γεννημένη στην ύπαιθρο και προερχόμενη από τον αγροτικό-εργατικό κόσμο, μεταπήδησε στον κόσμο των πόλεων στον οποίο εντάχθηκε απόλυτα. Αν μη τι άλλο είναι ξεκάθαρα παιδί της εποχής της.

Το βιβλίο της αποτυπώνει ολοκάθαρα την αίσθηση από όλα τα κομβικά γεγονότα του 20ου και του 21ου αιώνα: τον Πόλεμο, την Κατοχή και την Αντίσταση, την κυριαρχία της θρησκείας στις ζωές των απλών ανθρώπων τη δεκαετία του '50 και την υποχώρηση αυτής της επίδρασης από το '80 και μετά, το αντισυλληπτικό χάπι, τις εκτρώσεις και τη σεξουαλική απελευθέρωση που αυτά έφεραν στις ζωές εκατομμυρίων γυναικών, την εποχή της αμφισβήτησης με τον Μάη του '68, τον πόλεμο στο Βιετνάμ, την εποχή της παντοδυναμίας της TV, τους hippies, τον χωρισμό σε Δεξιά και Αριστερά, τον Λεπέν και τον Μιτεράν, την πετρελαϊκή κρίση, τη σταδιακή κυριαρχία του διαδικτύου, το AIDS, το millenium, το σοκ από την 11η Σεπτεμβρίου και την απειλή της τρομοκρατίας και όλα όσα χαρακτηρίζουν τον ευρωπαϊκό, κυρίως, τρόπο ζωής κατά τους δύο τελευταίους αιώνες.

Εν κατακλείδι, Τα χρόνια είναι μία δυνατή και ιδιότυπη αυτοβιογραφία, γραμμένη από μία μεγάλη κυρία της γαλλικής λογοτεχνίας στην οποία θα μας συναρπάσει το αφηγηματικό στυλ, η πλούσια γλώσσα, αλλά και η εναργής περιγραφή όσων ζήσαμε όλοι μας στα χρόνια που πέρασαν, περιγραφή η οποία θα μας κάνει να νοσταλγήσουμε και, σε κάποιες περιπτώσεις, να εξιδανικεύσουμε το παρελθόν μας.

Άννα Γαλανού, Οι τρεις φωτιές, εκδ. Διόπτρα, 2021, σελ. 493

 

https://www.dioptra.gr/vivlio/elliniki-logotexnia/oi-treis-foties/

 

 Ένα βιβλίο για την αδελφική αγάπη είναι Οι Τρεις φωτιές της Άννας Γαλανού, ένα βιβλίο τρυφερό, συγκινητικό, με συναρπαστική συνάμα υπόθεση. Δεν πρόκειται για μια νέα συγγραφική προσπάθεια της πολυγραφότατης Άννας, αλλά για ανατύπωση από τις εκδόσεις Διόπτρα ενός μυθιστορήματός της που γράφτηκε το 2011-2012. Διαπιστώνουμε όμως διαβάζοντάς το, πως η γραφή της Γαλανού είχε από τότε εκείνη τη χαρακτηριστική ζωντάνια και αμεσότητα που τη χαρακτηρίζει μέχρι σήμερα, όπως και το ταλέντο της να δημιουργεί συναρπαστικές ιστορίες με επίκεντρο πάντα τον ίδιο τον άνθρωπο, τον χαρακτήρα, τις μνήμες, τα βιώματά του και τις σχέσεις του με τους άλλους συνανθρώπους του.

Βασική θεματική εδώ είναι η αδελφική αγάπη, οι οικογενειακές σχέσεις, το δυστοπικό οικογενειακό περιβάλλον και η αρνητική επίδραση που έχει αυτό στα παιδιά μιας οικογένειας. Φυσικά δεν δύναται να λείπει και ο πανταχού παρών έρωτας. Η Ιστορία, μία αγαπημένη ενασχόληση της Άννας Γαλανού, απουσιάζει αυτή τη φορά, όμως η αφηγηματική ποικιλία σε διαφορετικά μέρη, συνήθειες και ανθρώπους αναπληρώνει το κενό και μάλιστα με το παραπάνω.

Στην ουσία δεν πρόκειται για μία ιστορία, αλλά για τρεις και συγκεκριμένα γα τις ιστορίες τριών αδελφών, του Ιάκωβου, του Μάριου και του Αργύρη, τριών αγοριών που το μόνο που τους ενώνει είναι το δύσκολο οικογενειακό παρελθόν τους. Στην προσπάθειά τους να ξεφύγουν από το αφόρητο περιβάλλον ενός αρρωστημένου γάμου, διασκορπίζονται στα πέρατα της γης και προσπαθούν να φτιάξουν τις ζωές τους από την αρχή, δημιουργώντας καινούριες και πιο όμορφες αναμνήσεις.

Ο ένας από αυτούς, ο μεγαλύτερος, ο Ιάκωβος, θα φτάσει μέχρι την Αμερική, όπου, φτασμένο στέλεχος μίας μεγάλης πολυεθνικής, θα δημιουργήσει μεγάλο όνομα και περιουσία στον χώρο των οικονομικών. Όλα όμως έχουν ένα τέλος και ο Ιάκωβος θα γυρίσει πίσω στην Ελλάδα, και συγκεκριμένα στο Ρέθυμνο, όπου θα προσπαθήσει να κάνει και μία ακόμη νέα αρχή, μετά από μία στημένη υπόθεση όπου οι πρώην συνεργάτες του θα προσπαθήσουν να τον κατηγορήσουν και να διασύρουν το όνομά του. Εκεί θα γνωρίσει την Κατερίνα και τον γιο της τον Σήφη και θα ανακαλύψει πως η ουσία της ζωής βρίσκεται, εν τέλει, στα μικρά και απλά καθημερινά πράγματα.

Ο μεσαίος, ο Μάριος, θα μεταναστεύσει στο Παρίσι όπου θα εργαστεί ως νομικός σύμβουλος σε ασφαλιστική εταιρεία και θα γνωρίσει τον έρωτα- ή θα νομίσει ότι θα τον γνωρίσει- στο πρόσωπο της φιλόδοξης μπαλαρίνας Υβόν. Όταν όμως αυτή θα τον εγκαταλείψει για να κυνηγήσει τη δόξα, αυτός θα φύγει και πάλι, αυτή τη φορά για το μικρό γραφικό Κορκ της Ιρλανδίας, όπου η αληθινή Σάλλυ θα αναλάβει να του διδάξει το αληθινό πρόσωπο του έρωτα.

Ο Αργύρης, ο μικρότερος έχει την πιο παράξενη ψυχοσύνθεση από όλους τους αδελφούς. Πρόκειται για ένα παιδί χαρισματικό που, όμως, αντιδρά άσχημα όταν μαθαίνει το μυστικό του πατέρα του, το οποίο και ευθύνεται για την αρρωστημένη κατάσταση που αυτός και οι αδελφοί του βιώνουν στο σπίτι τους. Θα περιπλανηθεί αρκετά και θα θέσει πολλές φορές την υγεία του σε κίνδυνο, πριν αποφασίσει να κατασταλάξει και να δέσει τη ζωή του με ένα εγκαταλελειμμένο παιδί, μία καλή γυναίκα και ένα όμορφο χωριό. 

Τα τρία αδέλφια- ή οι τρεις φωτιές όπως αλληλοαποκαλούνταν μικροί-, είναι η απόδειξη ότι οι άνθρωποι αντιδρούν πολλές φορές εντελώς διαφορετικά απέναντι στις ίδιες δυσκολίες. Άλλος κλείνεται στον εαυτό του, άλλος χάνει την αυτοπεποίθησή του και γίνεται έρμαιο χειριστικών καταστάσεων και άλλος αντιδρά με θυμό και βία απέναντι σε ό,τι τον δυσαρεστεί. Όπως και να χει όμως, οι πληγές των παιδικών χρόνων μένουν πάντα ανοιχτές μέσα μας και δεν επουλώνονται εύκολα.

Αυτό που μας εντυπωσιάζει για άλλη μία φορά στο βιβλίο, όπως και σε όλα τα πονήματα της Άννας Γαλανού, είναι το βάρος που αυτή ρίχνει στις περιγραφές του ψυχισμού των ηρώων της και στην γλαφυρότατη απεικόνιση των τόσο διαφορετικών χαρακτήρων τους. Ο Αργύρης παρουσιάζεται δυναμικός, με έντονη προσωπικότητα, κι όμως κατά βάθος δεν είναι παρά ένα πληγωμένο σπουργίτι το οποίο αδυνατεί να αποβάλει τα φαντάσματα του παρελθόντος που τον στοιχειώνουν. Η Όλγα είναι η προσωποποίηση της λογικής και της σταθερότητας. Ο Μάριος είναι το θύμα, ο άντρας που δίνεται ολοκληρωτικά στην αγάπη και η Σάλλυ η πιο τρυφερή και αληθινή ύπαρξη που θα μπορούσε να γνωρίσει. Ο Ιάκωβος, εργασιομανής που καταλήγει κυνηγημένος και καταφρονεμένος, θα συναντήσει την αυθόρμητη Κατερίνα με το πηγαίο χιούμορ που θα αλλάξει άρδην τη ρότα της ζωής του. 

Έτερες τραγικές φιγούρες μέσα σε όλα αυτά είναι οι γονείς των παιδιών, ο πατέρας Σωκράτης και η μητέρα Μαρίνα, ο καθένας με τον τρόπο του. Είναι εκείνοι οι οποίοι φέρουν την αμέριστη ευθύνη για τα δυσάρεστα οικογενειακά σκηνικά που ο Αργύρης, ο Μάριος και ο Ιάκωβος βίωναν στα παιδικά τους χρόνια. Δυνατότητα όμως για συγχώρεση υπάρχει πάντοτε ανάμεσα στα μέλη μιας οικογένειας όπως θα αποδειχτεί.

Η Άννα Γαλανού θα ξεμπλέξει επιδέξια το κουβάρι του ευαίσθητου ψυχισμού των ηρώων της και θα μας προσφέρει ένα ευχάριστο ανάγνωσμα που καθηλώνει τον αναγνώστη με ήρωες τρεις μικρές φωτιές, τρεις άνδρες που ψάχνουν μέσα από τον έρωτα και την αμοιβαία αποδοχή τον δρόμο τους προς την ενηλικίωση και την ψυχική ωριμότητα.

Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης-Παναγιώτης Πανταζής, Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή, ο Σπουδαίος Έλληνας μαθηματικός, εκδ. Παπαδόπουλος, 2021, graphic novel, σελ.78

 

https://www.epbooks.gr/shop/paidika-neanika-biblia/biblia-gnoseon/konstantinos-karatheodori-o-spoudaios-ellinas-mathimathikos/

 

 Τα graphic novel αποτελούν, πανθομολογουμένως, τον καλύτερο τρόπο προκειμένου να φέρουμε τους αναγνώστες, ιδιαίτερα τους νεαρούς, κοντά στο βιβλίο, αλλά και την Ιστορία. 

Μία τέτοια  έξοχη προσπάθεια αποτελεί το νέο graphic novel των Ιντζέμπελη και Πανταζή με τίτλο Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή, ο σπουδαίος Έλληνας μαθηματικός, το οποίο αποτελεί την αφήγηση του βίου και των πεπραγμένων του μεγάλου Έλληνα μαθηματικού. Μέσα από την έμπειρη λογοτεχνική ματιά του συγγραφέα Ιντζέμπελη και την καλλιτεχνική του εικονογράφου Πανταζή, ο αναγνώστης κάθε ηλικίας θα μπορέσει εύκολα και γρήγορα να μάθει τα βασικά γύρω από την προσωπικότητα και τη ζωή του Κωνσταντίνου Καραθεοδωρή. 

Η αφήγηση δεν πλατειάζει, ούτε υπεισέρεχεται σε πολλές και κουραστικές λεπτομέρειες, κάτι το οποίο βοηθάει τον αναγνώστη που δεν γνωρίζει τίποτε για το θέμα να συγκρατήσει τα απολύτως απαραίτητα. Ακόμη όμως και για αυτούς που γνωρίζουν αρκετά για τον βίο του μεγάλου μαθηματικού, το κόμικ αυτό θα προσφέρει μία ευχάριστη επανάληψη των γνώσεών τους και μάλιστα σε μία πρωτότυπη αναγνωστική μορφή. Διότι ενώ υπάρχουν αρκετές βιογραφίες -μυθιστορηματικές ή μη- του Έλληνα μαθηματικού στην ελληνική γλώσσα, κάποιες μάλιστα γραμμένες και πάλι από τον Ιντζέμπελη, η αφήγηση της ζωής του υπό μορφή  graphic novel αποτελεί μία ευχάριστη αναγνωστική καινοτομία.

Ο Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης οπωσδήποτε είναι ο πλέον κατάλληλος να συγγράψει το παρόν πόνημα, αφού ασχολείται πολλά χρόνια με τη μελέτη του βίου του Καραθεοδωρή, έχοντας συγγράψει μάλιστα και δύο ακόμη βιβλία σχετικά με το θέμα, το Τελευταία εξίσωση και το Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή, μυθιστορηματική βιογραφία.

Η εικονογράφηση από τον επίσης έμπειρο Παναγιώτη Πανταζή είναι λιτή, σαφής και σύμφυτη με τα καλλιτεχνικά πρότυπα των graphic novel της εποχής.

Στο εισαγωγικό σημείωμα ο συγγραφέας μας εξηγεί πως ξεκίνησε το πάθος του για την ενασχόληση με τη ζωή του μεγάλου Έλληνα μαθηματικού. Η διήγηση γίνεται ουσιαστικά από τον συγγραφέα Κίμωνα, ο οποίος αναλαμβάνει να γράψει, όπως και ο ίδιος ο Ιντζέμπελης, ένα βιβλίο για τη ζωή του Καραθεορδωρή. 

Το νήμα της αφήγησης αρχίζει από τα νεανικά του χρόνια στην Αίγυπτο και την εργασία του εκεί ως μηχανικός στο φράγμα του Ασουάν. Κατόπιν, συνεχίζει στη Γερμανία με τις σπουδές του ως μαθηματικού, τον διορισμό του αργότερα εκεί ως καθηγητή, τη γνωριμία του με τον Αινστάιν και φτάνει μέχρι τη συνεργασία του με τον Έλληνα πρωθυπουργό Βενιζέλο σχετικά με την οργάνωση του Πανεπιστημίου Σμύρνης, ένα φιλόδοξο όραμα το οποίο δεν έμελε τελικά να ευοδωθεί. Τέλος, περιλαμβάνονται και τα τελευταία χρόνια μετά από την επιστροφή του στη Γερμανία από την Ελλάδα.

Ο Καραθεοδωρή, πέρα από την προσφορά του στον τομέα της επιστήμης του, στη διδασκαλία των μαθηματικών, αλλά και τον σχεδιασμό  της οργάνωσης των πανεπιστημίων της χώρας μας- ο οποίος, δυστυχώς, δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ μετά από την αποχώρηση του Βενιζέλου από την  πολιτική σκηνή- ήταν και ένας μεγάλος πατριώτης που δεν δίστασε να θυσιάσει την οικογενειακή ηρεμία του προκειμένου να υπηρετήσει την Ελλάδα. Ακόμη ήταν ένας ήρεμος και προσηνής άνθρωπος, ο οποίος κέρδιζε πάντοτε τον σεβασμό και τη συμπάθεια των γύρω του- αν και στην Ελλάδα πολλοί ήταν εκείνοι που τον πολέμησαν επιβεβαιώνοντας τη διάσημη ρήση "ουδείς προφήτης στον τόπο του".

Σύντομο, εύληπτο και ευχάριστο, το κόμικ αυτό προσφέρεται για ανάγνωση για όλες τις ηλικίες. Επίσης θα ήταν χρήσιμο ανάγνωσμα στις σχολικές βιβλιοθήκες, αλλά και χρήσιμο εργαλείο στους σημερινούς εκπαιδευτικούς που επιθυμούν να γνωρίσουν στα παιδιά τη μεγάλη αυτή μορφή της επιστήμης, τον Κωνσταντίνο Καραθεοδωρή.

Χάρι Μούλις, Υπόθεση 40/61 Η δίκη του Άιχμαν, εκδ. Καστανιώτη, 2021, σελ.247

https://www.kastaniotis.com/ypothesi-40-61-i-diki-tou-aichman-978-960-03-6798-0-c.html
 

 Ένα λογοτεχνικό χρονικό της δίκης του Άντολφ Άιχμαν μας δίνει ο κορυφαίος Ολλανδός λογοτέχνης Χάρι Μούλις στο βιβλίο του  με τίτλο Υπόθεση 40/61 Η δίκη του Άιχμαν.

Το λογοτεχνιακού, αυτό, χαρακτήρα δοκίμιο του γνωστού συγγραφέα, που παρέστη στη διαβόητη δίκη στο Ισραήλ το 1961 με την ιδιότητα του δημοσιογράφου, μας αφηγείται καρέ καρέ όλη την εξέλιξη μίας από τις μεγαλύτερες δίκες στην Ιστορία.

Ο Άντολφ Άιχμαν, συνταγματάρχης των SS, θεωρείται ένας από τους κύριους αρχιτέκτονες του Ολοκαυτώματος. Μετά την ήττα της ναζιστικής Γερμανίας στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, διέφυγε τη σύλληψή του με τη βοήθεια του Βατικανού που του χορήγησε διαβατήριο με ένα ψεύτικο ιταλικό όνομα- το Ρικάρντο Κλέμεντ- και κατέφυγε στην Αργεντινή, όπου το 1959 τον ανακάλυψε η ισραηλινή μυστική υπηρεσία Μοσάντ. Το επόμενο έτος ο Άντολφ Άιχμαν απήχθη και μεταφέρθηκε στο Ισραήλ, όπου στις 11 Απριλίου 1961 άρχισε η διαβόητη δίκη. 

Περισσότεροι από εκατό μάρτυρες κατέθεσαν εναντίον του στη δίκη για την απεχθή δράση του κατά τη διάρκεια του πολέμου, ωστόσο ο ίδιος επέμενε πεισματικά να αρνείται την ενοχή του μέχρι το τέλος. Φυσικά, δεν ήταν δυνατόν να αποφύγει την καταδίκη και έτσι εκτελέστηκε στις 13 Μαΐου του 1962 με απαγχονισμό.

Ο Μούλις μετέβη στο Ισραήλ για να παρακολουθήσει και να καταγράψει τα γεγονότα της δίκης ως ανταποκριτής του ολλανδικού περιοδικού Elseviers Weekbald. Τα άρθρα που έστειλε στο περιοδικό συγκεντρώθηκαν και κυκλοφόρησαν υπό μορφή βιβλίου το επόμενο έτος. Ο ίδιος θεώρησε ότι είχε συγγράψει απλά ένα ρεπορτάζ, αλλά, εκτός από τα καθεαυτά γεγονότα της δίκης, ο αναγνώστης εύκολα θα διαπιστώσει ότι πρόκειται για κάτι πολύ παραπάνω.

Την εποχή που λαμβάνει χώρα η δίκη και ο Μούλις συγγράφει το παρόν πόνημα το ενδιαφέρον για τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο αναβιώνει. Αρχικά ο Μούλις μας δίνει το πλήρες βιογραφικό πορτρέτο της ζωής και της ψυχοσύνθεσης του Άιχμαν, καθώς και το χρονικό της δραπέτευσής του από τη Γερμανία. Δεν αρκείται στη στείρα παράθεση των γεγονότων της δίκης, αλλά συνάμα διεξάγει και ένα οδοιπορικό στα μέρη όπου έδρασε ο Άιχμαν.

Παράλληλα με το πορτρέτο του ίδιου του εγκληματία Άιχμαν, ο Μούλις σκιαγραφεί ένα γενικότερο πορτρέτο του ίδιου του Κακού, δηλαδή του ρατσισμού και του ναζισμού,
προσωποποιημένο στους σαδιστές και δολοφόνους ναζί. 

Ο αναγνώστης αναπόφευκτα θα θέσει στον εαυτό του το ερώτημα: τι ακριβώς ήταν τελικά αυτός ο Άιχμαν; Τρελός, τέρας, υπέρμετρα ρατσιστής και σαδιστής ή απλά ένας παρανοϊκός και ψυχικά διαταραγμένος άνθρωπος; Το ίδιο ερώτημα φαίνεται να έθεσε και ο συγγραφέας στον εαυτό του, προσπαθώντας να εξηγήσει τα ανεξήγητα.

Οι μνήμες του συγγραφέα από τη ναζιστική κατοχή στην Ολλανδία και το Βέλγιο συνυφαίνονται με τις μαρτυρίες που παραθέτει σχετικά με τη δράση των ναζί στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και την εξόντωση των Εβραίων και των αντιφρονούντων με δηλητηριώδη αέρια.

Η ιδιότητα, όμως του δημοσιογράφου και του ανθρώπου που αποδοκιμάζει τα εγκλήματα πολέμου, δεν μπορεί να επισκιαστεί από εκείνη του λογοτέχνη. Έτσι, πέρα από την εξαίρετη γλώσσα που κερδίζει αμέσως τον αναγνώστη και το ύφος με την ελαφριά ειρωνική απόχρωση, την ευχάριστη νότα του πονήματος δίνουν οι περιγραφές της χώρας του Ισραήλ από τον συγγραφέα. Παρ' όλο που σκοπός του συγγραφέα δεν είναι οι περιγραφές των τοπίων, εμένα προσωπικά θα μου μείνουν χαραγμένες στη μνήμη από το βιβλίο εικόνες όπως η καυτή έρημος με τους Βεδουίνους, η πολύπαθη Γη της Γαλιλαίας με τους Άραβες και τους Εβραίους να ανταγωνίζονται μεταξύ τους, οι καμήλες, οι φοίνικες με τους χουρμάδες, αλλά και τα κοπάδια των προβάτων μαζί με τα εγκαταλελειμμένα κάστρα των σταυροφόρων και τις μνήμες της Παλαιάς Διαθήκης. Όλα αυτά έχουν μικρή, αλλά καίρια παρουσία στο πόνημα.

Ένα βιβλίο ιδιαίτερο λοιπόν, είναι το παρόν πόνημα από κάθε άποψη, όπως και το θέμα, εξάλλου, που πραγματεύεται. Για άλλη μία φορά η Λογοτεχνία συναντά επιτυχημένα την Ιστορία, αλλά αυτή τη φορά και τη Δημοσιογραφία, μέσω της πένας ενός μεγάλου λογοτέχνη.