Jared Diamond, Έθνη σε αναταραχή, εκδ. Διόπτρα, 2020, σελ.455, μετ. Ρ. Γεωργιάδου

https://www.dioptra.gr/vivlio/istoria-filosofia-politismoi/ethni-se-anataraxi/ 

Ο  Jared Diamond, καθηγητής Γεωγραφίας και γνωστός από την πολύ αξιόλογη μελέτη του "Όπλα, μικρόβια και ατσάλι" μας παραδίδει για άλλη μία φορά στη νέα του μελέτη το απόσταγμα της πολύχρονης εμπειρίας του στην ιστορία των κρατών ανά τον κόσμο.

Αυτή τη φορά αντικείμενο της μελέτης του είναι επτά κράτη και πιο συγκεκριμένα, οι κρίσεις που γνώρισαν αυτά στην πρόσφατη ιστορία τους και πως τελικά κατάφεραν να τις ξεπεράσουν. Τα κράτη αυτά είναι η Φινλανδία, η Ιαπωνία, η Χιλή, η Ινδονησία, η Γερμανία, η Αυστραλία και οι ΗΠΑ.

Ο συγγραφέας εξετάζει κάθε χώρα χωριστά, αφού πρώτα διερευνήσει σε βάθος την ίδια την έννοια της κρίσης και τους τρόπους με τους οποίους αυτή τελικά ξεπερνιέται. Στο τέλος, επιχειρεί προβλέψεις για το μέλλον αυτών των χωρών, αλλά και για το μέλλον όλης της ανθρωπότητας, αφού πρώτα παραθέσει τα προβλήματα που οδηγούν σήμερα όλα τα κράτη σε παγκόσμια κρίση.

Πώς αντιμετώπισε η Φινλανδία την απειλή του Στάλιν στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο; Με ποιον τρόπο επέλεξε η Ιαπωνία να σπάσει την απομόνωσή της και να διδαχτεί από τους Ευρωπαίους το 1853 χωρίς να έρθει σε βίαιη ρήξη με τις παραδόσεις της; Τι συνέβη στον εμφύλιο της Ινδονησίας το 1965; Γιατί η Χιλή γνώρισε την πιο στυγνή δικτατορία το 1973; Πώς η Γερμανία κατάφερε να αναδειχτεί ως μία από τις μεγαλύτερες οικονομικές δυνάμεις μέσα από τα συντρίμμια όπου την είχε αφήσει ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος; Ποια είναι τελικά η νέα εθνική ταυτότητα των Αυστραλών και ποια είναι σήμερα η σχέση της με τη Μεγάλη Βρετανία; Και, τέλος, τι επιφυλάσσει το μέλλον για τις ΗΠΑ;

Αυτό που κάνει το πόνημα εξαιρετικά ενδιαφέρον είναι οι συγκρίσεις μεταξύ των διαφορετικών χωρών στις οποίες προβαίνει ο συγγραφέας. "Εκείνοι που μελετούν μόνο μία χώρα καταλήγουν να μην κατανοούν καμία χώρα", έτσι μας λέει ο συγγραφέας. Η ρήση αυτή είναι αναμφισβήτητα ορθή για όποιον θέλει να κατανοήσει σε βάθος την ιστορία και τα προβλήματα της δικής του χώρας και να προτείνει βιώσιμες και ρεαλιστικές λύσεις. Ο συγγραφέας προτείνει να διδαχτούμε από τις ορθές επιλογές στις οποίες προέβησαν ορισμένα κράτη και να αποφύγουμε να επαναλάβουμε τα δικά τους λάθη, τόσο σε επίπεδο κράτους, όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο, μιας και σήμερα ολάκερη η ανθρωπότητα βρίσκεται αντιμέτωπη με κρίσεις που είναι αποτέλεσμα της κλιματικής αλλαγής, της οικονομικής ανισότητας, των επιδημιών που μας απειλούν και της εξάντλησης των φυσικών πόρων.  Όλα αυτά τα προβλήματα θα απαιτήσουν αφενός την απρόσκοπτη συνεργασία μεταξύ των κρατών, αφετέρου δε και την γνώση σχετικά με το πως ξεπεράστηκαν διαφορετικού τύπου κρίσεις στο παρελθόν.

Βιβλίο γεωγραφίας, ιστορίας, γεωπολιτικής, πολιτικής ανάλυσης, έτσι μπορεί να χαρακτηριστεί το πολυδιάστατο αυτό βιβλίο του J.D. το οποίο θα μας γνωστοποιήσει για κάποιες χώρες άγνωστες πτυχές της ιστορίας τους και της στρατηγικής που ακολούθησαν σε περιόδους κρίσεων τα οποία δεν είχαμε ποτέ μέχρι τώρα φανταστεί. Πρόκειται για ένα βιβλίο το οποίο μπορεί, αλλά και θα έπρεπε να διαβαστεί από όλους και κυρίως από τους πολιτικούς.

Jared Diamond, Όπλα, μικρόβια και ατσάλι, Οι τύχες των ανθρώπινων κοινωνιών, εκδ. Κάτοπτρο,2006, σελ.574

Το βιβλίο αυτό άπτεται μίας μεγάλης θεματικής κυρίως από τον χώρο της ιστορίας, της ιστορικής γεωγραφίας, αλλά και της εξελικτικής βιολογίας, της ανθρωπογεωγραφίας και της εθνογραφίας. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι μία ιστορία του κόσμου από τις απαρχές της εμφάνισης των πρώτων ανθρωπιδών  στη γη ως τη σύγχρονη εποχή, η οποία όμως δίνει έμφαση σε ερωτήματα που συνδέονται με τον ερωτηματικό σύνδεσμο γιατί.
Το κυρίαρχο ερώτημα που απασχολεί τον συγγραφέα είναι γιατί άραγε κάποιοι πολιτισμοί επικράτησαν έναντι κάποιων άλλων στη μακρόχρονη ιστορία του πλανήτη μας. Στόχος του είναι να καταρρίψει τις θεωρίες περί ανωτερότητας κάποιων φυλών-π.χ. των λευκών ή των Ευρωπαίων-, οι οποίες συχνά προτείνονται ως απάντηση στο παραπάνω ερώτημα, και να αναδείξει τη σημασία άλλων παραγόντων για την ακμή και την παρακμή αυτοκρατοριών και πολιτισμών, όπως την υπεροχή των όπλων, την εκτεταμένη εγγραμματοσύνη, την παρουσία εξημερωμένων μεγάλων ζώων και-πάνω απ' όλα- την επίδραση του φυσικού περιβάλλοντος και της γεωγραφίας στο σχηματισμό και τη διαμόρφωση των ανθρώπινων κοινωνιών.

 Με εκτεταμένη μακροχρόνια έρευνα, ο συγγραφέας συγκέντρωσε στοιχεία για όλες τις ηπείρους του πλανήτη καθ' όλες τις χρονικές περιόδους και κατορθώνει να απαντήσει επαρκέστατα στο ερώτημα γιατί η Δύση υπερείχε πολιτισμικά και οικονομικά στον πλανήτη, υπεροχή που διατηρεί έως σήμερα.
Η αφήγηση ξεκινά από τα χρόνια που οι άνθρωποι ζούσαν ως τροφοσυλλέκτες και κυνηγοί και το πρώτο ερώτημα που τίθεται είναι γιατί σε ορισμένες περιοχές του πλανήτη μας η μετάβαση από το τροφοσυλλεκτικό στάδιο στο κτηνοτροφικό-γεωργικό έγινε νωρίτερα απ' ότι σε άλλες, καθώς επίσης και γιατί σε ορισμένες περιοχές η μετάβαση αυτή καθυστέρησε τόσο πολύ-μέχρι και τη σύγχρονη εποχή κάποιες φορές.
Ο συγγραφέας παρακολουθεί την πορεία του Sapiens Sapiens από την Αφρική μέχρι την Πολυνησία και την Αμερική προσφέροντας στους αναγνώστες ένα σωρό άγνωστες εν πολλοίς πληροφορίες οι οποίες σχετίζονται με την επίδραση του κλίματος στις κατά τόπους ανθρώπινες κοινωνίες και στη σχέση του ανθρώπου με τα μεγάλα θηλαστικά- πώς, αν και γιατί κάποια από αυτά εξημερώθηκαν τελικά και γιατί άλλα όχι. Επιπροσθέτως, αναλύει την περιπέτεια της εξημέρωσης των φυτών και το πόσο πολύ έχουν διαφοροποιηθεί σήμερα πολλοί από τους καρπούς που θεωρούνταν βρώσιμοι από τόσο παλιά. Κατόπιν, επεξηγεί αναλυτικά την γεωγραφική, πολιτισμική και πολιτική ποικιλομορφία που χαρακτηρίζει την Πολυνησία, όπως και την κατάκτηση της αμερικανικής ηπείρου από τους Ευρωπαίους και τη γενοκτονία των εκεί ιθαγενών, εξηγώντας τον ρόλο που έπαιξαν τα μικρόβια σε αυτό.
Εν συνεχεία, εστιάζει σε όλους τους πολιτισμικούς θύλακες του πλανήτη και τις αντιθέσεις τους, όπως αυτές στην Αφρική, τη Νέα Γουινέα και την Αυστραλία, καθώς και την Κορέα, την Κίνα και την Ιαπωνία.
Γιατί άραγε, ενώ στην Ιαπωνία παρουσιάζεται η παλαιότερη κεραμική του κόσμου, αναπτύχθηκε η γεωργία πρώτα στη Γόνιμη Ημισέληνο και στην Κίνα και όχι εκεί; Γιατί στην Αμερική και την Αφρική οι τεχνολογικές εφευρέσεις δεν διαδόθηκαν τόσο εύκολα όσο μεταξύ Ευρώπης-Κίνας; Πώς επηρέασε η εξημέρωση των ζώων (και των μικροβίων τους) τις τύχες των διαφόρων φυλών; Γιατί οι φυλετικές κοινωνίες στην Αυστραλία και τη Νέα Γουινέα διέφεραν τόσο πολύ καθ' όλη τη διάρκεια της ιστορίας ως σήμερα; Και γιατί ενώ η Γόνιμη Ημισέληνος ανέπτυξε πρώτη πόλεις και συγκεντρωτική οργάνωση έχασε  τελικά τον αποικιοκρατικό αγώνα από τις χώρες της Ευρώπης;
Πάμπολλα τέτοια ερωτήματα θέτει το βιβλίο, προσφέροντας τροφή για γόνιμη σκέψη σε ατραπούς που ο νους του αναγνώστη δύσκολα θα βάδιζε διαφορετικά.
ΤΟ ΔΥΝΑΤΟ ΤΟΥ ΣΗΜΕΙΟ: η πληθώρα περίεργων και πρωτότυπων πληροφοριών που θα καταπλήξει τον αναγνώστη και η στρωτή αφήγηση που δεν τον μπερδεύει, παρά τον τεράστιο όγκο και την ποικιλομορφία του θέματος.
ΠΟΙΟΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΤΟ ΔΙΑΒΑΣΟΥΝ: όλοι προκειμένου να κατανοήσουν τον κόσμο μας και γιατί αυτός είναι έτσι όπως είναι σήμερα.