Ισμήνη Καπάνταη, Το βρωμερόν ύδωρ της λήθης, εκδ. Ίκαρος, 2020, σελ.267

  

Το νέο βιβλίο της Ισμήνης Καπάνταη μας αφηγείται την ιστορία δύο οικογενειών στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος. Είναι ένα πόνημα το οποίο μπορεί άνετα να καταταγεί στον χώρο του ιστορικού μυθιστορήματος, όπως δηλώνεται εμφανώς άλλωστε και στο εξώφυλλό του. Πάνω απ' όλα όμως, θα λέγαμε ότι είναι ένα βιβλίο ηθογραφικό, το οποίο απεικονίζει πολύ παραστατικά τα ήθη των Ελλήνων της εποχής.

Η πένα της συγγραφέως εστιάζει, αρχικά, στην αφήγηση της Πανωραίας, μιας κοπέλας συνδεδεμένης άρρηκτα με την οικογένεια των Καμπάσηδων, μια φαμελιά πλούσιων γαιοκτημόνων και ισχυρών της Αθήνας. Η Πανωραία θυμάται και μέσα από τις αναμνήσεις της παρουσιάζεται η ιστορία της δικής της οικογένειας, τόσο στενά δεμένης με την οικογένεια του Άρχοντα, του επικεφαλής της μεγάλης φαμελιάς των Καμπάσηδων.

 Οι Καμπάσηδες είναι αυτόχθονες, ανήκουν δηλαδή στην παράταξη των γηγενών του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, οι οποίοι πολέμησαν του Τούρκους κατά τη διάρκεια της Αγώνα της Ανεξαρτησίας και, επομένως, προσδοκούν τώρα την ανταπόδοση από το ελληνικό κράτος. Επίσης, εχθρεύονται τους ετερόχθονες, αυτούς τους "τυχοδιώκτες", όπως τους αποκαλούν οι γηγενείς Έλληνες. Οι ετερόχθονες, οι Έλληνες του εξωτερικού, οι οποίοι ήρθαν στην Ελλάδα μετά την Επανάσταση, προσδοκούν αξιώματα και οφέλη από το κράτος χωρίς να έχουν συνεισφέρει καθόλου στην απελευθέρωση της χώρας. Έτσι, τουλάχιστον, θεωρούν οι αυτόχθονες, με αποτέλεσμα οι δύο ομάδες να απαξιώνουν συνεχώς η μία την άλλη, για διαφορετικούς, κάθε φορά, λόγους.

Η ιστορία της Πανωραίας, της αδελφής της και του πατέρα της, ανθρώπων ζυμωμένων με τη φτώχεια και στο έλεος των Δυνατών του τόπου, είναι συγκλονιστική. Απεικονίζει επακριβώς την κοινωνική κατάσταση που επικρατούσε στη χώρα μας κατά τις πρώτες δεκαετίες μετά από την Ανεξαρτησία και θύμιζε, αναμφισβήτητα, περισσότερα την κατάσταση στην Τουρκοκρατία παρά στη σημερινή Ελλάδα.

Πολλά πράγματα, όμως, δεν έχουν αλλάξει από τότε. Απεναντίας μάλιστα. Η Ελλάδα του ρουσφετιού, της οικογενειοκρατίας, του πελατειακού συστήματος, ήταν, είναι και, απ' ότι φαίνεται, θα είναι για πολλά χρόνια ακόμη παρούσα. Οι αναλογίες, επομένως, με τη σύγχρονη κατάσταση, είναι ολοφάνερες.

Από την άλλη, παρουσιάζεται, και πάλι μέσα από τις σκέψεις της, η ιστορία της Φιορίνας Κουμάντη, μίας Ελληνίδας μεγαλωμένης στην Αγγλία, η οποία ήρθε κατόπιν στην Ελλάδα με τον σύζυγό της, και ανήκει, επομένως, στην παράταξη των ετεροχθόνων. Εξαιρετικά ενδιαφέρον, λοιπόν, το γεγονός ότι βλέπουμε και τη δική τους οπτική στα ελληνικά πράγματα, οπτική εκ διαμέτρου αντίθετη με εκείνη των αυτοχθόνων. Ο αναγνώστης δεν θα δυσκολευτεί διόλου να εντοπίσεις τις μεγάλες διαφορές στη νοοτροπία και τα ήθη μεταξύ των δύο παρατάξεων.

Η εποχή, μέσα στην οποία όλα αυτά διαδραματίζονται, είναι η περίοδος μέσα στην οποία διαδραματίζεται η Υπόθεση Πατσίφικο, τα Λαυρεωτικά, η δολοφονία του Καποδίστρια και η άφιξη της νέα δυναστείας που θα κυβερνήσει την Ελλάδα, μία εποχή δηλαδή, απανωτών αλλαγών και διαρκών ζυμώσεων.

Οι εγκιβωτισμένες αφηγήσεις, οι οποίες φτάνουν στον αναγνώστη μέσα από τις σκέψεις των δύο γυναικών, προσφέρουν στον αναγνώστη μία συνεχιζόμενη διάλεξη του παρελθόντος με το παρόν. Η συγγραφέας δεν αφήνει κανένα χαρακτήρα τον οποίο να μην περιγράψει διεξοδικά, εξ ου και ο χαρακτηρισμός του πονήματος ως ηθογραφικού. Πάνω απ' όλα, την υπόθεση κινούν τα ανθρώπινα πάθη: ο φθόνος, ο έρωτας, η δίψα για εξουσία και χρήμα, η ανάγκη για κοινωνικοποίηση, η θέληση για επιβίωση, η απαίτηση για ένα καλό όνομα στην κοινωνία, η ταπείνωση και ο πόθος για εκδίκηση.

Η Ι.Κ. πλέκει αριστοτεχνικά τη λογοτεχνία, τον μύθο και την Ιστορία, με μία άκρως ευχάριστη, σχεδόν ηδονική, για τον αναγνώστη χρήση της ελληνικής γλώσσας, δημιουργώντας ήρωες τόσο αληθινούς και ανθρώπινους οι οποίοι θα μπορούσαν, αναντίρρητα, να είχαν υπάρξει τότε και, φυσικά, υπάρχουν παντού γύρω μας ακόμη και σήμερα.

Ισμήνη Καπάνταη, Σικελικός Εσπερινός, εκδ. Καστανιώτη, 2013, σελ.298

Τα ιστορικά μυθιστορήματα που έχουν γραφτεί για το Βυζάντιο, ιδιαίτερα από Έλληνες συγγραφείς, είναι λίγα και ακόμη λιγότερα είναι εκείνα τα οποία αξίζει πραγματικά να διαβαστούν. Ο "Σικελικός Εσπερινός" είναι ένα ιστορικό μυθιστόρημα για το Βυζάντιο στο οποίο αξίζει κανείς να αφιερώσει τον χρόνο του.

Η συγγραφέας, γνωστή στον λογοτεχνικό στίβο, μπορεί να μην είναι η ίδια ιστορικός, έχει πραγματοποιήσει όμως μία θαυμάσια και πολύχρονη έρευνα για να συγγράψει το εν λόγω πόνημα, συνδυάζοντας με απόλυτη επιτυχία ιστορία και λογοτεχνία.

Η υπόθεση διαδραματίζεται στην πιο ταραγμένη για το ύστερο Βυζάντιο περίοδο: στα μέσα του 13ου αιώνα, τότε που οι Βυζαντινοί είχαν μόλις καταφέρει να επανακτήσουν την Κωνσταντινούπολη από τα αρπακτικά νύχια των Λατίνων Σταυροφόρων και των Βενετών. Οι τελευταίοι την κατείχαν από την επονείδιστη άλωση του 1204 και μετά μέχρι και το τέλος της Λατινικής Αυτοκρατορίας της Κωνσταντινούπολης το 1261. Δεν πρέπει να ξεχνάμε όμως ότι εκείνη ακριβώς την εποχή ξεκίνησε και η διαμόρφωση του Νέου Ελληνισμού, η κατασκευή δηλαδή της νέας εθνικής μας ταυτότητας ως Έλληνες.

Οι Βυζαντινοί, επομένως, μπορεί να ανακατέλαβαν την πρωτεύουσά τους, τίποτε όμως δεν ήταν ίδιο όπως πριν στην παραπαίουσα πλέον αυτοκρατορία. Το Βυζάντιο είχε απολέσει οριστικά την αίγλη του υπό την απομύζηση των οικονομικών του πόρων από τις ιταλικές ναυτικές δημοκρατίες και τον διχασμό του λαού σε Ενωτικούς και Ανθενωτικούς.

Η υπόθεση του βιβλίου όμως δεν εξελίσσεται στην Βασιλεύουσα, αλλά στην ενετοκρατούμενη Κρήτη. Η Δέσποινα είναι μία νόθα κόρη-σπορά των κατακτητών, των Φράγκων-, η οποία, μετά τον θάνατο των γονιών της μεγαλώνει στο αρχοντικό των συγγενών της, του Ιωσήφ και της Αρετής. Διαθέτει από γεννησιμιού της- θες από τύχη, θες επειδή η φύση αρέσκεται να πριμοδοτεί τους αδικημένους- ένα θείο χάρισμα: μία ισχυρή και σπάνια διαισθητική ικανότητα. Όλα αλλάζουν όταν φτάνει στο νησί ο Μάρκος, ένας απεσταλμένος του αυτοκράτορα Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου, τον οποίο η Δέσποινα θα ερωτευτεί και θα ακολουθήσει, μεταμφιεσμένη σε αγόρι, στην μυστική αποστολή του στη Σικελία, εκεί όπου μεταφέρεται εν συνεχεία η υπόθεση, προκειμένου να προετοιμάσει το έδαφος για την εξέγερση.

Το κεντρικό θέμα του βιβλίου είναι ακριβώς αυτό: η συμβολή του Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου στην προετοιμασία του κινήματος του Σικελικού Εσπερινού, όπως ονομάστηκε, δηλαδή στην εξέγερση των κατοίκων της Σικελίας κατά του κατακτητή τους Καρόλου του Ανζού το 1282. Την ώρα που οι καμπάνες του καθεδρικού στο Παλέρμο της Σικελίας καλούσαν τους πιστούς για τον εσπερινό, μία απόπειρα αρπαγής μία Σικελής από έναν Γάλλο στρατιώτη άναψαν τη σπίθα της εξέγερσης, η οποία υπέβοσκε από καιρό. Αποτέλεσμα ήταν η σφαγή χιλιάδων Γάλλων από τον οργισμένο σικελικό λαό, ο οποίος είχε αγανακτήσει με την σκληρή γαλλική κατοχή του νησιού, μέσα σε μία μόλις νύχτα. Έτσι ανατράπηκαν τα επεκτατικά σχέδια του Καρόλου του Ανζού στη βυζαντινή επικράτεια.

Το βιβλίο, μέσα από την πρωτοπρόσωπη διήγηση της ίδιας της Δέσποινας, εστιάζει στις πολιτικές ίντριγκες της εποχής, τις μηχανορραφίες, τους έρωτες και όλο το παρασκήνιο της επίσημης ιστορίας των απλών καθημερινών ανθρώπων της εποχής. Πάνω απ' όλα όμως, στόχος της συγγραφέως είναι η ανάδειξη της ιδιοφυούς προσωπικότητας του αυτοκράτορα Μιχαήλ, του ανθρώπου που, ενώ ανέκτησε τη Βασιλεύουσα, ο λαός του τον μίσησε ως σφετεριστή της εξουσίας- η δυναστεία των Παλαιολόγων δεν ανέβηκε νόμιμα στη εξουσία- και στον οποίο η Εκκλησία αρνήθηκε την ταφή επειδή ήταν υπέρμαχος της Ένωσης των Εκκλησιών. Η Ι.Κ. όμως δεν προβαίνει στην αγιοποίηση του εν λόγω αυτοκράτορα, αλλά στην ψύχραιμη απεικόνιση του πορτρέτου ενός ανθρώπου χαρισματικού που βρέθηκε έρμαιο των ταραγμένων συνθηκών της εποχής του.

Στόχος της δημιουργού είναι επίσης να καταδείξει τις αρνητικές επιπτώσεις που είχε στη βυζαντινή κοινωνία η διαμάχη Ενωτικών και Ανθενωτικών. Η επικράτηση των δεύτερων ήταν αδιαμφισβήτητα υπεύθυνη για το τραγικό τέλος της αυτοκρατορίας το 1453. Οι Ενωτικοί, μαζί τους και ο Μιχαήλ και οι πρωταγωνιστές του βιβλίου, ήταν οι ρεαλιστές και οι προοδευτικοί της εποχής , καθώς και οι μόνοι οι οποίοι συνειδητοποιούσαν ότι ο ελληνισμός έπρεπε αναπόφευκτα να υποβληθεί στη θυσία της υποταγής στο παπικό πρωτείο προκειμένου να σώσει την εθνική του υπόσταση. Όπως έδειξε η ιστορία, το γεγονός ότι δεν επικράτησε η παράταξη αυτή είχε καταλυτικές συνέπειες για την μετέπειτα ιστορία του ελληνισμού.

Η Ι.Κ. μας χαρίζει ένα μυθιστόρημα τεκμηριωμένο ιστορικά, χωρίς να αναλίσκεται σε περιττές ιστορικές λεπτομέρειες. Εκείνο που καταφέρνει πάνω απ' όλα να αποδώσει είναι η ταραγμένη ατμόσφαιρα της εποχής, το προσωπικό δράμα των πρωταγωνιστών και, φυσικά, την απήχηση που είχε ένα κομβικό για την ύστερη βυζαντινή ιστορία γεγονός, ο Σικελικός Εσπερινός.