Κι όμως το καθεστώς Μεταξά δεν ήταν φασιστικό!

 

Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία. Όποιον Έλληνα κι αν ρωτήσεις, είτε "δεξιό", είτε "αριστερό", είτε οπαδό της κεντρικής ιδεολογίας, αν το καθεστώς του δικτάτορα Ιωάννη Μεταξά ήταν φασιστικό, αυτός θα σου απαντήσει χωρία κανέναν δισταγμό: "Μα φυσικά και ήταν!". Ακόμη και πολλοί ιστορικοί ενστερνίζονται την παραπάνω άποψη. Μια πιο προσεκτική ματιά όμως, μετά από ενδελεχείς σύγχρονες έρευνες σχετικά με τη φύση του καθεστώτος, δεν μπορεί παρά να αναιρέσει, εν τέλει, την καθιερωμένη αυτή εδώ και δεκαετίες άποψη. Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή.

Είναι ευρέως γνωστό ότι την εποχή που επιβλήθηκε το δικτατορικό καθεστώς του Ιωάννη Μεταξά στη χώρα μας, δηλαδή τον Αύγουστο του 1936, οι λέξεις δικτατορία και ολοκληρωτισμός στην Ευρώπη δεν ήταν διόλου μα διόλου άγνωστες στην ήπειρο αυτή. Από τη Γερμανία του Χίτλερ και την Ιταλία του Μουσολίνι ως τις παρυφές της ανατολικής Ευρώπης και τη Σκανδιναβία, ολοκληρωτικά καθεστώτα είχαν ξεφυτρώσει παντού καθ' όλη τη διάρκεια του Μεσοπολέμου, πολλά μάλιστα ως "αντίδοτο" στην οικονομική κρίση που δημιούργησε το κραχ του '29. Έτσι συνέβη και στην Ελλάδα με τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου, αν και στη δική μας περίπτωση οι λόγοι για τους οποίους επιβλήθηκε η δικτατορία Μεταξά φτάνουν πολύ πιο πέρα από το κραχ του '29, δεν θα αναλυθούν όμως στο παρόν άρθρο.

Εξωτερικά, είναι η αλήθεια, το καθεστώς Μεταξά παρουσίαζε αρκετές ομοιότητες με τα φασιστικά καθεστώτα του Μουσολίνι και του Χίτλερ. Πιο τρανή απόδειξη γι' αυτό είναι ο τυπικός ρωμαϊκός χαιρετισμός, ο υπέρμετρος εθνικισμός, η κατάλυση των δημοκρατικών ελευθεριών, η προπαγάνδα, ο έλεγχος του τύπου και τον ΜΜΕ, οι φυλακίσεις των αντιφρονούντων, οι οργανώσεις της νεολαίας κ.α.

Η μεταξική δικτατορία όμως δεν παρουσίαζε την εικόνα του εξαιρετικά ισχυρού κόμματος του Χίτλερ ή του Μουσολίνι, ούτε το χαρακτήριζε η ριζοσπαστικότητα και η επαναστατική διάθεση για κοινωνική ανατροπή που χαρακτήριζε τα φασιστικά καθεστώτα της Ευρώπης. Απεναντίας, η μεταξική δικτατορία ήταν μάλλον συντηρητικής νοοτροπίας και εχθρός κάθε νεωτερισμού. Επιπροσθέτως, τόσο ο Μουσολίνι, όσο και ο Χίτλερ δεν διατηρούσαν και τις καλύτερες σχέσεις με την Εκκλησία, σε αντίθεση με τον Ιωάννη Μεταξά. Επιπλέον η μεταξική δικτατορία δεν διακατέχονταν καθόλου από οποιοδήποτε αίσθημα αντισημιτισμού και φυλετισμού, κάτι το οποίο χαρακτήριζε απαρεγκλίτως τα φασιστικά ευρωπαϊκά καθεστώτα και δη το ναζιστικό της Γερμανίας.

Το καθεστώς Μεταξά, επομένως, είχε μεν τις ομοιότητες με τα φασιστικά καθεστώτα της Ευρώπης τις οποίες παρουσίαζε και ο σοβιετικός κομμουνισμός, ως ολοκληρωτικό, κι αυτό, καθεστώς, δηλαδή την αποστροφή για την κοινοβουλευτική δημοκρατία και την ύπαρξη πολλών κομμάτων, τη λατρεία του ενός ηγέτη, την προπαγάνδα και την αυστηρότατη λογοκρισία και τις συλλήψεις των αντιφρονούντων, δεν έμοιαζε όμως στα εγγενή χαρακτηριστικά του με τον φασισμό.

Η δικτατορία Μεταξά επίσης δεν παρουσίασε τις επεκτατικές εδαφικές τάσεις που χαρακτήριζαν την Ιταλία και τη Γερμανία την ίδια περίοδο. Ο ίδιος ο Ιωάννης Μεταξάς δεν δημιούργησε ποτέ ένα τόσο "προσωποπαγές" κόμμα όσο ο Μουσολίνι και ο Χίτλερ. Με άλλα λόγια, η εξουσία του εντός του κόμματός του δεν ήταν ποτέ τόσο απόλυτη και τόσο ισχυρή όσο εκείνη του Μουσολίνι ή του Χίτλερ, ούτε η ιδεολογία του διακατεχόταν από τον κορπορατισμό που διακατείχε τον Χίτλερ και τον Μουσολίνι. Η δικτατορία του Μεταξά ήταν περισσότερο ένα μείγμα πατερναλισμού, βασιλικής, εθνικιστικής και πατριαρχικής-συντηρητικής ιδεολογίας, το οποίο προσπάθησε να μιμηθεί εξωτερικά μονάχα τον φασισμό της Ευρώπης. Και αυτό διότι η Εκκλησία, η Θρησκεία, η Οικογένεια και το Στέμμα, υπήρξαν ισχυροί θεσμοί με μεγάλη απήχηση στον λαό εκείνη την εποχή. Έτσι δεν υπήρχε κάποιο "κενό" ιδεολογίας για να καταλάβει ο φασισμός.

 Συμπερασματικά, επομένως, μονάχα ως προς τα εξωτερικά χαρακτηριστικά του και όχι ως προς την ίδια την εσωτερική του φύση πρέπει να θεωρηθεί φασιστικό το καθεστώς Μεταξά.

Οι παρελάσεις και το μεταξικό καθεστώς

 

     Είναι διαδεδομένη σήμερα η πεποίθηση ότι οι μαθητικές παρελάσεις είναι προϊόν της μεταξικής δικτατορίας και πολλοί μάλιστα τις απεχθάνονται, αφού δεν τις θεωρούν παρά ως ένα επονείδιστο κατάλοιπο ενός επαίσχυντου φασιστικού καθεστώτος.  Ασχέτως, πάντως, με την προσωπική μας γνώμη σχετικά με το αν μας αρέσει ή όχι να γίνονται παρελάσεις, οφείλουμε να γνωρίζουμε την ιστορική αλήθεια επί του θέματος. Και στη συγκεκριμένη περίπτωση, η παραπάνω άποψη δεν ευσταθεί.

      Πράγματι, οι  περισσότεροι από εμάς δεν ξέρουν ότι παρελάσεις γίνονταν στη χώρα μας ήδη από το 1870. Κατά τη δεκαετία αυτή σημειώνεται μία καμπή σχετικά με τον εορτασμό της επανάστασης της 25^ης Μαρτίου. Μέχρι τότε, την ημέρα της επετείου της Παλιγγενεσίας, λάμβανε χώρα μία βασιλική πομπή. Στις περισσότερες χώρες του κόσμου, άλλωστε, ο εκάστοτε μονάρχης συνήθιζε να παρελαύνει σε στιγμές θριάμβου με τον στρατό και τη συνοδεία του μπροστά στα πλήθη, ήδη από τη μακρινή αρχαιότητα ακόμη, για να μην πούμε ήδη από την προϊστορία, την αρχαία Αίγυπτο, δηλαδή, και τη Βαβυλώνα.

      Πίσω στον 19^ο  αιώνα τώρα, οι πολλές ιδρύσεις συλλόγων,  η αύξηση του αριθμού των φοιτητών, η επιταχυνόμενη αστικοποίηση και οι περαιτέρω κοινωνικές αλλαγές κατά τη συγκεκριμένη δεκαετία, δεν θα μπορούσαν παρά να επιφέρουν αλλαγές στον τρόπο εορτασμού της επετείου.

     Έτσι ο βασιλιάς έγινε, από πρωταγωνιστής της πομπής, θεατής μιας παρέλασης στρατιωτών, φοιτητών και μαθητών. Η πρώτη στρατιωτική παρέλαση λαμβάνει χώρα το 1875, ο θεσμός όμως δεν θεσμοθετείται επισήμως παρά το 1930, κατά την διάρκεια των εορτασμών της πρώτης εκατονταετηρίδας από τη δημιουργία του ελληνικού κράτους.

    Πάντως, εκείνη η πρώτη στρατιωτική παρέλαση του 1875, δεν  είχε εν τέλει την αναμενόμενη απήχηση και επιτυχία στο κοινό την οποία ανέμεναν οι διοργανωτές της. Έτσι, κατά τα επόμενα έτη δεν επαναλήφθηκε, παρά μονάχα το 1879. Ήδη από το 1875 όμως είχαν παρελάσει και μαθητές. Το 1876 ιδρύεται η Πανεπιστημιακή Φάλαγγα, οπότε φοιτητικά σώματα συμμετείχαν στην παρέλαση της 25^ης Μαρτίου. Γενικά, οι φοιτητές κατά την περίοδο αυτή λάμβαναν ενεργό μέρος σε όλες τις ιστορικές εκδηλώσεις μνήμης.

    Φτάνουμε έτσι στην αλλαγή του αιώνα, στο έτος 1900, όταν πάνω από 6.000 μαθητές παρέλασαν με ομοιόμορφες στολές και γαλανόλευκες σημαίες στους δρόμους της πρωτεύουσας. Διάφοροι σύλλογοι επίσης, επαγγελματικοί και μη, συμμετείχαν ήδη από το 1875 ενεργά στους εορτασμούς για την 25^η Μαρτίου.

    Αυτό το οποίο έκανε ο Μεταξάς στις ήδη πιο συστηματοποιημένες και οργανωμένες παρελάσεις της δεκαετίας του 1930 στη χώρα μας, ήταν να τις συστηματοποιήσει ακόμη περισσότερο και να τους δώσει πανελλαδικό χαρακτήρα. Τότε ο δικτάτορας θα τις καθιερώσει επίσημα σε κάθε πόλη της χώρας, κάτι στο οποίο διευκόλυνε και η λειτουργία της ΕΟΝ, η Εθνική Οργάνωση Νεολαίας.

     Οι πρώτες μαθητικές παρελάσεις στη χώρα μας, επομένως, δεν έγιναν επί μεταξικής δικτατορίας, αλλά εξήντα χρόνια περίπου νωρίτερα. Ο Ιωάννης Μεταξάς όμως ήταν αυτός ο οποίος ανήγαγε τις μαθητικές παρελάσεις σε πανελλήνιο θεσμό με μαζικό χαρακτήρα. Το αν αυτές θα πρέπει να γίνονται σήμερα και αν πράγματι συντελούν στη διατήρηση της εθνικής συλλογικής ιστορικής μνήμης, είναι ένα ζήτημα το οποίο δεν άπτεται της ιστορικής αλήθειας και δεν μας αφορά εδώ.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

-Χριστίνα Κουλούρη, Φουστανέλες και χλαμύδες, εκδ. Αλεξάνδρεια, 2020