Ο Παρθενώνας στο Βυζάντιο και την αρχαιότητα

Ο Παρθενώνας σήμερα θεωρείται ένα από τα σπουδαιότερα μνημεία παγκοσμίως. Άραγε ήταν και για τους αρχαίους το ίδιο σημαντικός όσο είναι και για μας σήμερα;
Η αλήθεια είναι ότι στην αρχαιότητα ο ναός αυτός έχαιρε μεν της εκτίμησης των συγχρόνων του, ουδέποτε όμως έφτασε τη φήμη που έχει σήμερα.
Καταρχάς δεν συμπεριλήφθηκε ποτέ στον κατάλογο με τα επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου. Γιατί άραγε; Μήπως το κάλλος του δεν ήταν ανάλογο του ναού της Αρτέμιδος στην Έφεσο;
Όπως όλοι  γνωρίζουμε ο ναός που προϋπήρχε του Παρθενώνα στην Ακρόπολη καταστράφηκε κατά την περσική εισβολή στην Αθήνα του 480π.Χ. Έκτοτε αποφασίστηκε η ανοικοδόμησή του με εντολή του Περικλή και χρήματα από το συμμαχικό ταμείο της Αθήνας, με αρχιτέκτονες τους Ικτίνο και Καλλικράτη και γλύπτη τον διάσημο Φειδία. Το αποτέλεσμα φυσικά ήταν κάτι παραπάνω από ικανοποιητικό. Οι μαρτυρίες όμως που μας έρχονται από την αρχαία Αθήνα στην πραγματικότητα δεν αφορούν την επίσκεψη του Παρθενώνας ως πόλο τουριστικής έλξης από κανέναν περιηγητή της εποχής, αλλά ως τόπο λατρείας της Παρθένου Θεάς Αθηνάς.

Όσοι περιηγητές επισκέφθηκαν την Αθήνα κατά την αρχαιότητα και των οποίων οι μαρτυρίες διασώθηκαν, όλοι τους αναφέρουν κατά κανόνα τον Παρθενώνα κατά την επίσκεψή τους στην Ακρόπολη των Αθηνών, το μνημείο όμως που τους έκανε μεγαλύτερη εντύπωση δεν ήταν ο Παρθενώνας, αλλά τα Παροπύλαια του Μνησικλέους. Πολύ περισσότερο εξέπληττε δε συνήθως τους επισκέπτες το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς στο εσωτερικό του ναού.
Ακόμη και στον τομέα της λατρείας, ο Παρθενώνας επισκιαζόταν από το Ερέχθειο, το οποίο θεωρούταν σημαντικότερος τόπος λατρείας. Τέλος, όσον αφορά το προσκύνημα, δεν έχουμε καμία μαρτυρία από την αρχαιότητα που να μαρτυρά ταξίδι στην Αθήνα για θρησκευτικούς λόγους στον ναό του Παρθενώνα. Αντιθέτως, υπάρχουν πολλές μαρτυρίες για προσκυνηματικό ταξίδι στην Ελευσίνα, στο ιερό της Δήμητρας, μια λατρεία η οποία ήταν γνωστή σε όλο τον αρχαίο κόσμο και που φυσικά, λόγω των περίφημων Μυστηρίων, επισκίαζε αυτή της Αθηνάς.
Αυτό που λησμονούμε όταν φέρνουμε στο νου μας τον Παρθενώνα σήμερα είναι πως για τους αρχαίους ο ναός αυτός ήταν πάνω απ' όλα ένα τρόπαιο νίκης στον πόλεμο που κέρδισαν κατά των Περσών. Αυτός ήταν εξάλλου και ο λόγος για τον οποίον ανοικοδομήθηκε. Στο μυαλό των Αθηναίων ο ναός αυτός ήταν άμεσα συνδεδεμένος με αυτό και όχι με τη δημοκρατία, όπως συνηθίζουμε να κάνουμε εμείς σήμερα. Πολύ μεγαλύτερης σημασίας για τους αρχαίους Αθηναίους, όσον αφορά τη δημοκρατία, ήταν η Πνύκα, ο τόπος όπου γίνονταν οι συγκεντρώσεις της Εκκλησίας του Δήμου, ένας λόφος που σήμερα για μας δεν φτάνει ούτε στο νυχάκι το μνημείο του Παρθενώνα. Βέβαια τότε υπήρχαν πολλοί άλλοι τέτοιοι ναοί που συναγωνίζονταν το κάλλος του Παρθενώνα, οι οποίοι κατά τη σύγχρονη εποχή σώζονται σε πολύ χειρότερη κατάσταση από αυτόν. Επόμενο είναι λοιπόν να μας κάνει ο Παρθενώνας μεγαλύτερη εντύπωση, αφού στην πραγματικότητα δεν ξέρουμε πόσο όμορφοι μπορεί να ήταν και εκείνοι στην περίοδο της ακμής τους. Το μόνο σίγουρο είναι ότι το άγαλμα της Αθηνάς στο εσωτερικό του πρέπει να ήταν ακόμη πιο σπουδαίο.
Συμπερασματικά, λοιπόν, μπορεί οι επισκέπτες που κατέφθαναν στην Αθήνα, να αναφέρουν τον Παρθενώνα, κανείς από αυτούς όμως δεν αποφάσισε ποτέ να έρθει στην Αθήνα μόνο και μόνο για να δει το εν λόγω μνημείο. Οι λόγοι του ταξιδιού τους ήταν πάντοτε διαφορετικοί, κάτι που δεν ισχύει κατά τη βυζαντινή εποχή, κατά τη διάρκεια της οποίας η Αθήνα αναδείχτηκε σε πολύ σημαντικό τόπο προσκυνήματος της Θεοτόκου της Αθηνιώτισσας, η οποία αντικατέστησε τη λατρεία της Αθηνάς στον ναό του Παρθενώνα.
Η μετατροπή του ναού σε χριστιανικό τοποθετείται γύρω στα τέλη του πέμπτου μεταχριστιανικού αιώνα, κανείς όμως δεν μπορεί να πει με σιγουριά το πότε ακριβώς αυτή έλαβε χώρα. Το μόνο βέβαιο είναι ότι η Αθήνα, αν και ερημωμένη μετά από τις επιδρομές Έρουλων (270μ.Χ.), Γότθων (396μ.Χ.) και Σλάβων (580μ.Χ.), επιδρομές που δεν άφησαν αλώβητο φυσικά και τον ίδιο τον Παρθενώνα, έγινε σπουδαίος προσκυνηματικός τόπος στην επικράτεια του Βυζαντίου. Ακόμη και ο Βασίλειος ο Βουλγαροκτόνος επισκέφθηκε προς τα τέλη της βασιλείας του την πόλη για να ευχαριστήσει τη Θεοτόκο την Αθηνιώτισσα που του χάρισε τη νίκη εναντίον των Βουλγάρων.
 Κανείς δεν αρνείται , όπως και να 'χει, πως το κλείσιμο της νεοπλατωνικής Ακαδημίας της Αθήνας από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό του 529μ.Χ. έβλαψε ανεπανόρθωτα το κύρος της πόλης, η οποία έως τότε θεωρούταν λίκνο της εκπαίδευσης στην βυζαντινή αυτοκρατορία, μαρτυρίες των μεταγενέστερων χρόνων όμως μας παραδίδουν πως η πόλη παρέμενε, ως έναν βαθμό τουλάχιστον, ένας τόπος που απηχούσε το μεγαλείο των αρχαίων σε όσους Βυζαντινούς είχαν την παιδεία για να το αντιληφθούν, καθώς και φυτώριο, έστω και περιορισμένου στον αριθμό, λογίων. Κυρίως όμως, ιδίως όσο περνούσαν οι αιώνες, οι πηγές μαρτυρούν πως η Αθήνα έγινε ένας από τους σημαντικότερους τόπους λατρείας της Παρθένου Μαρίας στη βυζαντινή επικράτεια.
Σήμερα που ο Παρθενώνας δεν είναι πλέον χριστιανικός ναός, αποτελεί παγκόσμιο σύμβολο της κλασικής αρχαιότητας, της δημοκρατίας και της καταπληκτικής συμμετρίας στην αρχιτεκτονική που είχαν επιτύχει οι αρχαίοι Έλληνες.
ΠΗΓΗ: Αντώνης Καλδέλλης, Ο Βυζαντινός Παρθενώνας, εκδ. Ψυχογιός

Το Πάσχα στο Βυζάντιο, ο οβελίας και το βάψιμο των αυγών

Το Πάσχα είναι αναμφισβήτητα η μεγαλύτερη γιορτή της χριστιανοσύνης. Πώς όμως γιόρταζαν την Ανάσταση του Κυρίου οι Βυζαντινοί; Ξέρουμε φυσικά ότι η μουσική της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, του Βυζαντίου δηλαδή, είναι αυτή που κυριαρχεί τις ημέρες αυτές και ότι ήταν σχεδόν πανομοιότυπη με τη σημερινή. Το γίνεται όμως με τα έθιμα των απλών ανθρώπων την Πασχαλιά;

Το καθάρισμα και το ασβέστωμα των σπιτιών είχε και τότε, όπως και σήμερα την τιμητική του. Το δάπεδο των σπιτιών στρωνόταν συχνά με φύλλα διαφόρων αρωματικών φυτών. Τα νέα ρούχα επίσης ήταν άλλο ένα έθιμο το οποίο πέρασε στις μέρες μας με τα καινούρια παπούτσια που φοράμε στην εκκλησία.
Το πασχαλινό γεύμα ήταν και τότε πλουσιότατο, με άφθονο κρέας μετά την πολυήμερη νηστεία της Σαρακοστής, και οι εορτασμοί του Πάσχα κρατούσαν ολόκληρη την εβδομάδα του Πάσχα και όχι μονάχα δύο μέρες όπως γίνεται σήμερα.
Αρνί υπήρχε στο τραπέζι των Βυζαντινών, ψητό ή και σουβλιστό. Το αποκαλούσαν "γαλακτάριον", "γαλούλιον","λακτέντιον" και "αρνίν βυζαστερόν". Φυσικά όμως το έθιμο αυτό δεν έλκει την καταγωγή του από το Βυζάντιο. Η επικρατέστερη θεωρία θέλει εβραϊκή την προέλευσή του, όπου το θυσιαζόμενο αρνί συμβολίζει το εξιλαστήριο θύμα. Υπάρχει όμως και η εκδοχή της προέλευσης του εθίμου από την Αρχαία Ελλάδα. Σύμφωνα με αυτήν οι αρχαίοι έτρωγαν αρνί μετά τον θάνατο των συγγενών τους για να τους τιμήσουν. Όπως και να 'χει, στον χριστιανισμό το αρνί συμβολίζει τη θυσία του Χριστού για την ανθρωπότητα.
Όσο για το βάψιμο των αβγών υπήρχε φυσικά στο Βυζάντιο, όμως το έθιμο αυτό ανάγεται μάλλον στην αρχαία Αίγυπτο όπου το αυγό, που συμβολίζει την αναγέννηση της ζωής, ανταλλασσόταν μεταξύ φίλων και συγγενών κατά την εαρινή ισημερία. Εξάλλου η εαρινή ισημερία και η αναγέννηση της φύσης είναι άμεσα συνδεδεμένη με το Πάσχα και την έναρξη της νέας ζωής με την Ανάσταση.
Η προέλευση του εθίμου πάντως έχει κι άλλες θεωρίες, αφού αυγά έβαφαν και στην αρχαία Περσία και την Κίνα, ενώ το έθιμο συναντάται και στους Εβραίους.
Το μόνο σίγουρο είναι ότι, για τους χριστιανούς τουλάχιστον, το παραδοσιακό κόκκινο χρώμα τους συμβολίζει το αίμα και τη θυσία του Χριστού. 
ΠΗΓΗ: Φαίδων Κουκουλές, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, εκδ. Παπαζήση