David Ucles, Η χερσόνησος με τα άδεια σπίτια, εκδ. Μεταίχμιο

 

Μία επική οικογενειακή και ιστορική σάγκα ενός πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφέα

 

            Η Ελλάδα και η Ισπανία έχουν ένα κοινό στην πρόσφατη ιστορία τους: τον ντροπιαστικό εμφύλιο πόλεμο του 20^ου αιώνα, έναν πόλεμο για τον οποίο κανείς δεν θέλει να μιλά, έναν πόλεμο για τον οποίο ελάχιστοι θέλουν να γράφουν και, όσοι από αυτούς το επιχειρούν, λίγοι είναι εκείνοι που καταφέρνουν να διατηρήσουν την αντικειμενικότητα των λεγομένων τους. Κι ενώ, λοιπόν, ο Ελληνικός Εμφύλιος έλαβες χώρα μεταξύ Αριστερών και Δεξιών μεταξύ 1944-1949, ο Ισπανικός Εμφύλιος συνέβη μεταξύ των ετών 1936-1939 και αυτός με αντιπάλους τους Κόκκινους-Δημοκρατικούς και τους Φασίστες-Φρανκικούς.

            Τα κοινά που παρουσιάζουν οι δύο αυτοί εμφύλιοι είναι η τάση αμφότερων των χωρών για να λησμονηθεί η μνήμη τους και να αποφεύγεται όποια αναφορά σε αυτούς- ακόμα και στα σχολικά βιβλία τόσο της Ισπανίας, όσο και της Ελλάδας, ο Εμφύλιος πόλεμος δεν αναφέρεται παρά ελάχιστα στα σχολικά ιστορικά βιβλία και πολλές φορές δεν διδάσκεται καν στα σχολεία.

            O David Ucles, όμως, πρωτοεμφανιζόμενος στον χώρο νεαρός συγγραφέας από την Ουβέδα της νότιας Ισπανίας, αποφασίζει να σπάσει τον «νόμο της σιωπής» γύρω από τον ισπανικό εμφύλιο με το ανατρεπτικό του βιβλίο με τίτλο «Η χερσόνησος με τα άδεια σπίτια». Το βιβλίο κρίνεται ανατρεπτικό τόσο από λογοτεχνικής, όσο και από ιστορικής απόψεως.

Από ιστορικής απόψεως, το βιβλίο αυτό είναι ένα επίτευγμα που απαίτησε δεκαεπτά ολόκληρα χρόνια έρευνας και συγγραφής. Ο Ucles παρατήρησε ότι κανένας γύρω του δεν ήθελε να μιλήσει για ένα θέμα όπως αυτό. Έτσι αποφάσισε να το κάνει ο ίδιος αφηγούμενος την ιστορία μιας οικογένειας και μιας ολόκληρης χώρας υπό διάλυση. Το βιβλίο δίνει έμφαση στις παραμελημένες, έως τώρα, ιστορίες των γυναικών του εμφυλίου, γυναικών που υπέστησαν κυριολεκτικά τα πάνδεινα κατά τη διάρκειά του και κανένας δεν βρέθηκε ως τώρα να τα αφηγηθεί με τόσο ωμά ρεαλιστικό τρόπο-οι περιγραφές ορισμένων σκηνών πραγματικά σοκάρουν τον αναγνώστη με την ωμή ειλικρίνεια του παντογνώστη αφηγητή.

Και ο παντογνώστης αφηγητής μας φέρνει στο δεύτερο φοβερό επίτευγμα του Ucles, εκείνο της λογοτεχνίας. Ο  Ucles δεν καταθέτει απλώς ένα ιστορικό αφήγημα αληθινών γεγονότων συνδυασμένων φυσικά με μυθοπλασία στο πλαίσιο ενός απλού ιστορικού μυθιστορήματος. Αντίθετα, παρεμβαίνει συχνά στην αφήγηση και ο ίδιος, απευθυνόμενος στον αναγνώστη-αλλά και στους πρωταγωνιστές του μυθιστορήματός του καμιά φορά- και υιοθετεί επίσης και ορισμένες αξιοπερίεργες τεχνικές αφήγησης, οι οποίες καθιστούν το βιβλίο του πολύ ιδιαίτερο και πρωτότυπο.

Όσον αφορά δε, το στυλ της αφήγησης, οι περισσότεροι που το διάβασαν μίλησαν για μαγικό ρεαλισμό, το οποίο σαφώς και αληθεύει ως έναν βαθμό. Εγώ, όμως, θα έλεγα ότι ο Ucles κάνει κάτι πραγματικά μοναδικό, έναν πολύ επιτυχημένο συνδυασμό ωμού ρεαλισμού με σουρεαλισμό στην αφήγησή του, το, οποίο δεν έχω συναντήσει άλλη φορά σε βιβλίο, τόσο ωραία δουλεμένο τουλάχιστον.

Ο τόπος που συμβαίνουν όλα αυτά είναι ένα χωριό της Ανδαλουσίας, η Χάντουλα, ένα φανταστικό χωριό που έχει, πάντως, το αντίστοιχό του στην πραγματικότητα-το χωριό Κεσάδα των προγόνων του-. Τόσο η Χάντουλα, όσο και ο βασικός πρωταγωνιστής ο οικογενειάρχης Οδίστο συμβολίζουν και εκπροσωπούν όλους τους βασανισμένους ανθρώπους και τόπους που γνώρισαν τη βία στον ισπανικό εμφύλιο. Ο συγγραφέας δεν παραλείπει κανένα μεγάλο γεγονός του πολέμου από την αφήγησή του, από τον βομβαρδισμό της Γκερνίκα μέχρι τις σφαγές στη Μάλαγα, στη Μαδρίτη, το μεγάλο προσφυγικό κύμα από τη Βαρκελώνη και πολλά άλλα.

Το βιβλίο δεν διαβάζεται εύκολα -είναι πολύ ογκώδες και απευθύνεται σαφώς σε πεπειραμένους αναγνώστες, τους οποίους, όμως, οπωσδήποτε θα αποζημιώσει με τη μαγεία της πένας του ο Ucles. Άλλωστε δεν μπορεί να είναι τυχαίο το γεγονός ότι σημείωσε τεράστια εκδοτική επιτυχία τόσο στην Ισπανία, όσο  και σε άλλες χώρες, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, και μεταφράστηκε ήδη σε πάνω από 20 γλώσσες, ενώ ετοιμάζεται και η μεταφορά του στον κινηματογράφο.

Πάνος Δημάκης, Χίλιες και δύο λέξεις, εκδ. Διόπτρα

 

            Το χρώμα έδωσε το όνομά του στο πορτοκάλι ή το φρούτο στο χρώμα; Το βυσσινί έδωσε το όνομά του στο φρούτο; Πώς έλεγαν το κουνάβι στα αρχαία; Η λέξη χρήμα έχει σχέση με το χρησιμοποιώ; Τι σημαίνει υεί; Υπάρχει και ύπαρ εκτός από το γνωστό σε όλους μας ήπαρ; Έχει άραγε η λέξη βάρος σχέση με το ρήμα βαριέμαι; Και, τελικά, το πράσο ήταν αυτό που έδωσε στο χρώμα πράσινο το όνομά του; Είναι αλήθεια ότι γνωστά «ελληνικά» ονόματα όπως Ιωάννης, Παύλος, Μανώλης και Μιχάλης είναι, εν τέλει, εβραϊκής προελεύσεως;

            Σε αυτές τις ερωτήσεις και άλλες πολλές απαντά ο δεύτερος τόμος της σειράς του Πάνου Δημάκη σχετικά με την ελληνική γλώσσα, τις λέξεις, την προέλευση και τη σημασία τους. Μετά από το πρώτο βιβλίο με τίτλο «Χίλιες και μία λέξεις», το οποίο κυκλοφόρησε πριν από έναν χρόνο περίπου, ο γνωστός συγγραφέας και μυθιστοριογράφος Πάνος Δημάκης, δημιουργός του πολύ επιτυχημένου βιβλίου «Δεκαεπτά κλωστές», το οποίο μεταφέρθηκε με επίσης μεγάλη επιτυχία στην τηλεόραση, συγγράφει τώρα της συνέχειας του πολυδιάστατου αυτού βιβλίου, ενός βιβλίου που εντάσσεται στην κατηγορία των βιβλίων γενικών γνώσεων.

Στον πρώτο τόμο με τίτλο «Χίλιες και μία λέξεις» ο Δημάκης είχε αφιερώσει από ένα κεφάλαιο σε γνωστά ρήματα της ελληνικής γλώσσας και στα παράγωγά τους. Εδώ ακολουθεί μία κάπως διαφορετική θεματική και αφιερώνει από ένα κεφάλαιο σε πιο γενικές κατηγορίες σχετικά με τις λέξεις, ομαδοποιώντας τις ανά θέμα: χρώματα, αθλήματα, κατοικίδια, σεξ-αγάπη, θρησκεία, χρήμα, ονόματα, καιρός, φρούτα, γάμος,  λαχανικά, σώμα, ουρανός, ποδόσφαιρο, ύπνος και μέγεθος.

Εκτός από τη γλωσσολογία και τη μελέτη της ελληνικής γλώσσας, η αφήγησή του διανθίζεται με πολλά στοιχεία από την Ιστορία, τη Μυθολογία, την ποπ κουλτούρα, τα ελληνικά ήθη και πολλά άλλα. Και, όπως και στον προηγούμενο τόμο της σειράς, επιλέγει να τελειώσει το κάθε κεφάλαιο με την κατάθεση μιας διάσημης ρήσης, σχετικής με το θέμα του εκάστοτε κεφαλαίου. Συν τοις άλλοις, η αφήγησή του είναι ολόφρεσκια και γεμάτη χιούμορ, κάνοντάς μας να ξεχάσουμε ότι διαβάζουμε ένα βιβλίο γενικών εγκυκλοπαιδικών γνώσεων.

Το μόνο σίγουρο είναι ότι έτσι θα αγαπήσουμε περισσότερο τη γλώσσα μας και, κυρίως, θα τη γνωρίσουμε καλύτερα. Πόσο πράγματα που λέμε καθημερινά, άραγε, τα λέμε χωρίς να γνωρίζουμε τι ακριβώς εννοούμε και πόσες πολλές λέξεις προέρχονται εν τέλει, απευθείας από τα αρχαία ελληνικά, χωρίς εμείς να το γνωρίζουμε! Και πρόκειται για λέξεις και φράσεις καθημερινής χρήσης, λέξεις που χρησιμοποιούμε σχεδόν καθημερινά δίχως να συνειδητοποιούμε πόσο παλιές είναι ή πόσο στενά σχετίζονται με τα αρχαία ελληνικά.

Ένα βιβλίο, επομένως, με πρωταγωνιστές όχι ανθρώπινους ήρωες, αλλά με λέξεις, λέξεις που πραγματοποιούν ένα μαγικό ταξίδι μέσα στον χρόνο. Γιατί οι λέξεις και οι γλώσσες είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους μπορούμε να είμαστε περήφανοι ως έθνος! Σε αυτή τη γοητευτική περιήγηση, λοιπόν, «ξεναγός» μας είναι ο Πάνος Δημάκης, ένας άνθρωπος που έχει σπουδάσει αγγλική φιλολογία, είναι συγγραφέας και μιλάει οκτώ γλώσσες. Είναι, επομένως, κάτι παραπάνω από κατάλληλος προκειμένου να μας συστήσει αυτόν τον τόσο ξεχωριστό και ιδιαίτερο κόσμο των λέξεων, που αποκαλύπτει όλο τον πλούτο και την ομορφιά της ελληνικής γλώσσας!

Simone de Beauvoir, Αναμνήσεις μιας καθωσπρέπει κόρης, εκδ. Μεταίχμιο

 

Λίγες γυναίκες άσκησαν τόση επίδραση στην παγκόσμια σκέψη του εικοστού αιώνα όσο η Σιμόν ντε Μποβουάρ, η γυναίκα που, εκτός από σύντροφος του επίσης διάσημου υπαρξιστή φιλοσόφου Ζαν Πολ Σαρτρ, διεκδικεί επαξίως τους τίτλους της συγγραφέας, της φιλοσόφου, της ακτιβίστριας, αλλά και της φεμινίστριας. Γνωστή στον περισσότερο κόσμο για το περίφημο έργο της με τίτλο «Το δεύτερο φύλο», η Σιμόν ντε Μποβουάρ υπήρξε στην πραγματικότητα πολυγραφότατη.

            Ένα από τα έργα της είναι και το πρώτο μέρος της αυτοβιογραφίας της με τίτλο «Αναμνήσεις μιας καθωσπρέπει κόρης». Τίτλος, αν μη τι άλλο, ελαφρά ειρωνικός, μιας και αποδίδει όλη τον χλευασμό και την περιφρόνηση που η Σιμόν ντε Μποβουάρ απέδιδε στους τύπους και τους κανόνες της εποχής της. Η αλήθεια είναι, όμως, ότι πράγματι, όταν ήταν μικρή ήταν μια «καθώς πρέπει κόρη» στα όλα της.

Η Σιμόν ντε Μποβουάρ γεννήθηκε το 1908 στο Παρίσι και μεγάλωσε στη γνωστή συνοικία του Μονπαρνάς. Ήταν κόρη δικηγόρου-που δήλωνε άθεος- σε αντίθεση με τη μητέρα της που ήταν αρκετά συντηρητική και αυταρχική- τουλάχιστον έτσι όπως παρουσιάζεται στο βιβλίο-και έδωσε στα δύο κορίτσια της χριστιανικές αρχές.

Η Σιμόν είχε μία ευτυχισμένη παιδική ηλικία, τουλάχιστον προτού η οικογένειά της ξεπέσει οικονομικά, όπως συνέβη μετά από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, και προτού αρχίσει η ίδια να αμφισβητεί τα πάντα γύρω της και να αντιδρά απέναντι τις νουθεσίες και τις παραινέσεις των γονιών της, μπαίνοντας στην εφηβεία.

Η αφήγηση στο βιβλίο ξεκινά από τα παιδικά της χρόνια, συνεχίζει με τα σχολικά και τελειώνει με τα χρόνια των σπουδών της στους τομείς της Φιλοσοφίας, της Λογοτεχνίας, των Μαθηματικών και των Ξένων Γλωσσών στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης και στην Ecole Normale Superieure, όπου συνάντησε και τον Ζαν Πολ Σαρτρ. Από τη στιγμή που η Σιμόν μπόρεσε να γίνει καθηγήτρια στο γαλλικό δημόσιο, εγκατέλειψε το σπίτι και τους καταπιεστικούς γονείς της και άνοιξε τα φτερά της προς μία νέα ζωή με έναν νέο συνοδοιπόρο. Και σε αυτό ακριβώς το σημείο  η συγγραφέας επιλέγει να τερματίσει την αφήγησή της, καθώς τα χρόνια της κοινής της ζωής με τον Ζαν Πολ Σαρτρ θα τα αφηγηθεί σε επόμενο βιβλίο της.

Μία προσωπικότητα τόσο εκκεντρική και ιδιαίτερη όπως αυτή της Σιμόν δεν θα μπορούσε, φυσικά, να γράψει μία συνηθισμένη αυτοβιογραφία. Έτσι λοιπόν, οι χρονολογίες απουσιάζουν σχεδόν εντελώς από αυτήν, ενώ μεγάλη έκταση δίνεται και στις προσωπικές της σκέψεις καθώς και στην παράθεση των δικών της απόψεων για διάφορα θέματα.

Γιατί, όμως αποφάσισε να γίνει συγγραφέας; Τι ήταν αυτό που την έθελξε σε αυτή τη δραστηριότητα; Η αλήθεια είναι ότι η Σιμόν ελκόταν από πολύ μικρή ηλικία από τα βιβλία. Από τότε που θυμόταν τον εαυτό της διάβαζε μανιωδώς κάθε είδους βιβλίο που έπεφτε στα χέρια της.

«Ο πρωταρχικός λόγος ήταν ο άμετρος θαυμασμός μου προς τους συγγραφείς. Ο πατέρας μου τους θεωρούσε ανώτερους απ’ τους λογίους, τους ευρυμαθείς, τους καθηγητές. Είχα πειστεί κι εγώ για την υπεροχή τους. Ακόμα κι αν τ’ όνομά του ήταν πασίγνωστο, η μονογραφία ενός ειδικού απευθυνόταν σε λιγοστούς ανθρώπους. Μυθιστορήματα όμως διάβαζαν οι πάντες: άγγιζαν τη φαντασία, την καρδιά. Χάριζαν στον συγγραφέα την πιο οικουμενική, την πιο ενδόμυχη δόξα».

Εν κατακλείδι, πρόκειται για ένα βιβλίο-σταθμό που θα μας φέρει πιο κοντά στον τρόπο σκέψης μιας μεγάλης προσωπικότητας που σφράγισε τον εικοστό αιώνα.

Γώργος Σκαρβελάκης, Απόλλων VS Φάουστ, Ο Μίτος της μνήμης, τέταρτος τόμος, ο Δρόμος της Μουσικής,

 

            Ένα εγκυκλοπαιδικό λεξικό για τη μουσική συνολικά ως τέχνη αποτελεί ο τέταρτος τόμος με τίτλο «Απόλλων VS Φάουστ, Ο Μίτος της Μνήμης»  και υπότιτλο «Ο Δρόμος της Μουσικής» του δημοσιογράφου και συγγραφέα Γιώργου Σκαρβελάκη από τον Κρήτη.

            Ο τίτλος του έργου, Απόλλων VS Φάουστ, έλκει την έμπνευσή του, σύμφωνα με τον συγγραφέα, από την αιώνια έριδα μεταξύ του αρχαιοελληνικού θεού Απόλλωνα και του ήρωα ενός γερμανικού θρύλου, του Φάουστ που ο Γκαίτε κατέστησε παγκοσμίως γνωστό με το έργο του. Αρχαίες επιβιώσεις, λαϊκή μυθολογία των γερμανικών λαών, χριστιανισμός, αρχαιοελληνική φιλοσοφία και δημοκρατία, αναγέννηση και ευρωπαϊκός διαφωτισμός, όλα αυτά είναι τα στοιχεία που συνθέτουν σήμερα την Ευρώπη μας και αποτελούν τους πυλώνες που τη στηρίζουν, πυλώνες οι οποίοι συχνά περιλαμβάνουν και έννοιες διαμετρικά αντίθετες μεταξύ τους, χωρίς αυτό να σημαίνει, βέβαια, ότι δεν αλληλοσυμπληρώνονται κιόλας.

            Στην τετραλογία που ο Γιώργος Σκαρβελάκης συγγράφει για τον ανθρώπινο πνεύμα ο πρώτος τόμος αφορά την Ιστορία και την Ιστοριογραφία, ο δεύτερος τις Ελληνογερμανικές «Στιγμές» και ο τρίτος  τιτλοφορείται «Η Πορεία του Πνεύματος». Ο τέταρτος τόμος είναι εξολοκλήρου αφιερωμένος στη Μούσα Ευτέρπη γιατί, όπως μας λέει ο ίδιος ο συγγραφέας  στην αρχή του βιβλίου του:

«Η μουσική ως κατεξοχήν τέχνη που επηρεάζει και αφορά πλατύτερες λαϊκές μάζες, δεν ευφραίνει μόνο τις ψυχές, έπαιζε-και παίζει πάντα- καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση και των εθνικών ταυτοτήτων, παρά τη διάστασή της ως “οικουμενικής γλώσσας”».

Και πράγματι, δια του λόγου το αληθές, η τέχνη της Μούσα Ευτέρπης παραμένει, από την αρχαιότητα μέχρι και τις μέρες μας, η πιο εύληπτη και η πιο προσιτή για το  ανθρώπινο πνεύμα: μπορεί κάποιος να μη διαβάζει βιβλία, ούτε φιλοσοφία, να μην έχει ιδέα από τέχνη, δεν υπάρχει περίπτωση, όμως, να μην χορεύει ή να μην ακούει κάποιο είδος μουσικής! Έτσι λοιπόν δικαιολογείται απόλυτα η απόφαση του Σκαρβελάκη  να αφιερώσει εξολοκλήρου έναν τόμο στην τέχνη αυτή.

Το εγκυκλοπαιδικό λεξικό που δημιουργεί αποτελεί έναν πλήρες τόμο που εξετάζει όλες τις πλευρές της Μουσικής. Στην εισαγωγή ξεκινά ορίζοντας τη μουσική και αναφέροντας πολλές από τις διάσημες ρήσεις για τη μουσική μεγάλων προσωπικοτήτων, όπως ο Χέγκελ, ο Πλάτωνας, ο Γκαίτε, ο Αριστοτέλης και άλλοι.

Στη συνέχεια, ο συγγραφέας εξετάζει τη σχέση της μουσικής με την ελληνικής μυθολογία, την ποίηση, το δράμα, το έπος και τον χορό στην αρχαία Ελλάδα, διότι, ως γνωστόν, στην αρχαία ελληνική κοινωνία η μουσική αποτελούσε μία ενότητα τόσο με τον χορό, όσο και με τον λόγο. Παραθέτει, ακολούθως, τους διασημότερους εκπροσώπους της μουσικής, οι οποίοι ήταν συγχρόνως και ποιητές, όπως συνέβαινε τότε κατά κανόνα.

Σε επόμενο κεφάλαιο ασχολείται με τη μουσική του μεσαίωνα, το αμβροσιανό και το γρηγοριανό μέλος της καθολικής δυτικής εκκλησίας, τη γέννηση του πενταγράμμου και του συστήματος των κλιμάκων που ακολουθεί η δυτική λόγια μουσική, τους τροβαδούρους και τους κιθαριστές του μεσαίωνα, ενώ σε άλλο, εντελώς χωριστό κεφάλαιο, ασχολείται με τη μουσική στο Βυζάντιο.

Δεν παραλείπει, επίσης, να εξετάσει και τη φιλοσοφία της δυτικής μουσικής και να αναφερθεί σε κάθε μία από τις εποχές της χωριστά, αναφέροντας τους πιο γνωστούς εκπροσώπους κάθε εποχής, με δυο λόγια επιγραμματικά για τον κάθε συνθέτη. Οι εποχές που αναφέρονται στην περιοδολόγηση της μουσικής, και στο βιβλίο επομένως, κατά κανόνα είναι: αναγέννηση, μπαρόκ, κλασικισμός, ρομαντισμός και σύγχρονη εποχή. Παρακάτω ασχολείται με την όπερα, το λυρικό, δηλαδή, θέατρο, τους σημαντικότερους συνθέτες του συγκεκριμένου τομέα, τα σημαντικότερα έργα που έχουν γραφτεί εδώ, όπως και κάποιους  διάσημους τραγουδιστές όπερας.

Κλείνοντας το κεφάλαιο για τη δυτική ευρωπαϊκή μουσική, ο συγγραφέας αναφέρει τους σημαντικότερους σολίστες του πιάνου, της κιθάρας και του βιολιού της δυτικής λόγιας μουσικής. Εν συνεχεία, καταπιάνεται με την ελληνική μουσική, και αυτό ακριβώς είναι και το μεγάλο ατού του πονήματός του: ότι συνδυάζει πληροφορίες τόσο για τη δυτική λόγια μουσική, όσο και για την ελληνική, παραδοσιακή και μη.

Ο υπόλοιπος τόμος ασχολείται με την ελληνική μουσική. Αναφέρονται αρχικά τα σημαντικότερα παραδοσιακά και δημοτικά τραγούδια και οι σημαντικότεροι καλλιτέχνες της παραδοσιακής μουσικής από όλες τα περιοχές της Ελλάδας.

Δεν παραλείπει, τέλος, ο συγγραφέας να αναφερθεί και στη τζαζ και τη ροκ μουσική, στο νέο κύμα, το ρεμπέτικο, το ελαφρολαϊκό, ακόμα και στο σύγχρονο λαϊκό, έτσι ώστε να μην αφήσει κανένα υποείδος της μουσικής απέξω. Και δεν διστάζει να συμπεριλάβει στις απαριθμήσεις των εκπορσώπων της σύγχρονης μουσικής και ονόματα σύγχρονων καλλιτεχνών, όπως εκείνο της Πέγκυ Ζήνα, για παράδειγμα, εν μέσω άλλων. Επίσης, ούτε το μπαλέτο και οι εκπρόσωποί του αφήνονται έξω από τις σελίδες του πλήρους αυτού τόμου για τη μουσική, αφού ο  συγγραφέας δεν παραλείπει να αναφερθεί και στα  σημαντικότερα μπαλέτα που γράφτηκαν ποτέ και στους πιο γνωστούς χορευτές τους.

Εν συνόλω, πρόκειται για μία πλήρη παρουσίαση της μουσικής σε μορφή εγκυκλοπαιδικού λεξικού σε μία σημαντική μελέτη, όπως προειπώθηκε, η οποία θα αποβεί εξαιρετικά χρήσιμη ως εργαλείο αναφοράς από μελετητές, αλλά και απλούς αναγνώστες ως λεξικό τόσο της δυτικής λόγιας, όσο και της ελληνικής μουσικής.