Ιόλη Βιγγοπούλου, Αλίκη Ασβεστά, Με τους Ευρωπαίους περιηγητές στα χαμάμ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, εκδ. ΠΕΚ

 

          Ένα ξεχωριστό λεύκωμα, ένα μοναδικό ιστορικό ντοκουμέντο, με τίτλο «Με τους Ευρωπαίους περιηγητές στα χαμάμ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας», υπογράφουν οι ιστορικοί Ιόλη Βιγγοπούλου και Αλίκη Ασβεστά. Η πρώτη, γεννημένη στην Κωνσταντινούπολη, είναι διπλωματούχος ξεναγός και διδάκτωρ Ιστορίας με μεταπτυχιακές σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, ενώ η δεύτερη έχει πραγματοποιήσει επίσης μεταπτυχιακές σπουδές Ιστορίας στο Παρίσι και τα ενδιαφέροντά της στρέφονται επίσης στον χώρο της περιήγησης.

Το βιβλίο τους αποτελεί μία εξαίρετη προσπάθεια παράθεσης στο ευρύ κοινό των εντυπώσεων που αποκόμιζαν οι περιηγητές στην οθωμανική αυτοκρατορία από τα χαμάμ της, μία συνήθεια τόσο ανατολίτικη, όσο και άγνωστη και μυστηριώδη για τους Ευρωπαίους, ειδικά παλαιότερα. Πιο συγκεκριμένα, οι δυο συγγραφείς μας μεταφέρουν μαρτυρίες Ευρωπαίων περιηγητών που ταξίδεψαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία από τον 16^ο έως και τον 19^ο αιώνα. Μέσα από αυτές τις αφηγήσεις η συνήθεια του χαμάμ και του δημόσιου λουτρού μπαίνει στο μικροσκόπιο για κάθε της πτυχή, με αποτέλεσμα να γνωρίσουν οι αναγνώστες όλες τις διαστάσεις του φαινομένου αυτού.

Στην εισαγωγή οι συγγραφείς παραθέτουν εν συντομία την ιστορία της συνήθειας του λουτρού από τα αρχαία ακόμη χρόνια στην αρχαία Ελλάδα και πως αυτή πέρασε, διαμέσου της Ρώμης και του Βυζαντίου τελικά στους Οθωμανούς, οι οποίοι θεωρήθηκαν ως ο κατεξοχήν λαός της συνήθειας αυτής. Και δικαίως, αφού η οθωμανική Κωνσταντινούπολη, και γενικά η Οθωμανική Αυτοκρατορία, διατηρούσε έναν διόλου ευκαταφρόνητο αριθμό δημοσίων λουτρών σε όλη την επικράτειά της.

Αρχικά οι συγγραφείς αναλύουν τους λόγους για τους οποίους η ισλαμική θρησκεία επιτάσσει την καθαριότητα στους οπαδούς της, με αποτέλεσμα αυτοί να πλένονται πολύ συχνότερα από ότι οι Ευρωπαίοι το διάστημα από τον 16^ο έως και τον 19^ο αιώνα. Όλα αυτά, φυσικά, διαμέσου της πένας, όχι μόνο των δύο συγγραφέων, αλλά και διάσημων περιηγητών της εποχής που έγραψαν για το εν λόγω ζήτημα, όπως, για παράδειγμα ο Βρετανός πρέσβης στην Κωνσταντινούπολη James Porter τον 18^ο αιώνα.

Εν συνεχεία οι συγγραφείς αναλύουν περισσότερο την ιστορία της συνήθειας των δημόσιων λουτρών και ασχολούνται με την εξωτερική μορφή που είχαν τα πιο διάσημα από αυτά, παραθέτουν δε και κατάλογο με τις πόλεις της οθωμανικής αυτοκρατορίας στις οποίες υπήρχαν λουτρά.

Κατόπιν οι συγγραφείς επικεντρώνονται στο εσωτερικό των χαμάμ και μας περιγράφουν, πάντα μέσα από τα μάτια των περιηγητών, την ακριβή διαδικασία του γδυσίματος των επισκεπτών στα χαμάμ και της διαδικασίας που ακολουθούσαν αυτοί για να εισέλθουν στα ενδότερα των χαμάμ.

Στο αμέσως επόμενο κεφάλαιο παρατίθεται όλο το θεσμικό πλαίσιο που ήταν απαραίτητο για τη λειτουργία τους, το κόστος και τα έσοδα, οι τιμές και οι πληρωμές, καθώς και τα απαραίτητα σύνεργα και προϊόντα που χρησιμοποιούνταν εκεί, όπως η άγνωστη σε μας ρούσμα για την αποτρίχωση, τα σφουγγάρια, οι πετσέτες, η χένα, τα ξύλινα τσόκαρα και άλλα. Παρατίθεται επίσης και όλη η διαδικασία του λουτρού με λεπτομέρειες, έτσι όπως μας την παραθέτουν οι Ευρωπαίοι περιηγητές.

Ακολούθως εξετάζεται το θέμα της υγιεινής και το κατά πόσον οι άρρωστοι θεραπεύονταν από ορισμένες ασθένειες με τη συνήθεια του λουτρού, όπως π.χ. ρευματισμοί, αφροδίσια, αλλά από την άλλη, και ποιες ασθένειες ευνοούσε αυτή η συνήθεια, όπως για παράδειγμα τη μετάδοση της πανώλης και άλλων μολυσματικών ασθενειών.

Οι συγγραφείς δεν παραλείπουν να αναφερθούν και στα ιδιωτικά λουτρά, για παράδειγμα εκείνα του σουλτάνου, αλλά και στο τι ακριβώς έκαναν οι μουσουλμάνες γυναίκες στα χαμάμ, για τις οποίες το πλύσιμο εκεί ήταν μία από τις ελάχιστες εξόδους που τους επιτρεπόταν. Εδώ μας είναι πολύτιμη η μαρτυρία της Αγγλίδας Mary Montagu, σύζυγο του Άγγλου πρέσβη στην οθωμανική πρωτεύουσα κατά τα έτη 1716-1718, αφού οι άντρες δεν μπορούσαν να εισέλθουν στα γυναικεία χαμάμ.

Το τελευταίο κεφάλαιο ασχολείται με τα χαμάμ ως χώρους ανάπαυλας και αναψυχής, ως χώρους ψυχαγωγίας και κοινωνικοποίησης, ως τέτοια δηλαδή που πράγματι ήταν, μεταξύ άλλων.

Ακολουθεί η παράθεση εκτενούς βιβλιογραφίας, σημειώσεων, αλλά και βιογραφικών όλων των περιηγητών που αποσπάσματα από το έργο τους περιλαμβάνονται στο βιβλίο. Φυσικά, πρέπει να σημειωθεί ότι η αξία του συνολικού έργου θα ήταν πολύ μικρότερη αν δεν συνοδευόταν από όλες εκείνες τις υπέροχες εικόνες, γκραβούρες, αλλά και τους ζωγραφικούς πίνακες που απεικονίζουν τα χαμάμ και τους επισκέπτες σε αυτά και μας δείχνουν διάφορες φάσεις της όλης διαδικασίας, αλλά και κατόψεις διάσημων λουτρών όχι μόνο της Κωνσταντινούπολης αλλά και άλλων πόλεων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Εντύπωση θα κάνει στον αναγνώστη η μαρτυρία του Γάλλου περιηγητή Tournefort, εν έτει 1762, στην αρχή του βιβλίου για τους Οθωμανούς:

«Δεν υπάρχει Έθνος στον κόσμο που να είναι πιο εχθρικό απέναντι στη βρομιά από τους Τούρκους. Πλένονται το πρωί όταν ξυπνούν και κάθε φορά που αποπατούν, ενώ πριν και μετά το φαγητό πλένουν τα χέρια και τα γένια. Δεν χρησιμοποιούν μόνο οι Τούρκοι το λουτρό αλλά και οι Έλληνες, οι Αρμένιοι και οι Εβραίοι, οι μεν πρώτοι από θρησκευτικό καθήκον, οι δε δεύτεροι από ανάγκη και ευχαρίστηση».

Βάσια Τζανακάρη, Αδελφικό, εκδ. Καστανιώτη

 

 

 

            Ένας τόπος, μία μνήμη, ένας αγαπημένος καλλιτέχνης, ο Ντέιβιντ Μπόουι, δύο πολύ διαφορετικοί άνθρωποι, δύο ξεχωριστές ιστορίες, οι οποίες, όμως, συγκλίνουν, εξαιτίας της ανθρώπινης φύσης.

            Λίγοι από εμάς θα είχαν ακούσει το χωριό Αδελφικό του νομού Σερρών προτού να διαβάσουν το βιβλίο της Βάσιας Τζανακάρη. Η ίδια, παρ’ όλα αυτά, δικαίως τοποθετεί την υπόθεση του μυθιστορήματός της εκεί, μιας και έλκει την καταγωγή της από τις Σέρρες. Η Τζανακάρη μέσω των δύο αυτών ηρώων της έχει ως κεντρικό θέμα στο βιβλίο της τη μνήμη και τη λήθη, όπως και την επιρροή που ασκεί στον ψυχισμό ενός ανθρώπου ο χώρος και ο τόπος.

            Τέσσερις τόποι διαμονής, πολύ διαφορετικοί μεταξύ τους ως προς μέγεθος και, επομένως, την επιρροή που ασκούν σε όσους κατοικούν σε αυτές πρωταγωνιστούν στο βιβλίο μαζί με τον Γιώργο Μελισσινό και τη Μάρω Αμπατζή, τους δυο πρωταγωνιστές: το μικρό χωριό Αδελφικό των διακοσίων κατοίκων όπου όλοι γνωρίζονται μεταξύ τους, η λίγο μεγαλύτερη πόλη των Σερρών, κοντά στις 60.000 κατοίκους, η συμπρωτεύουσα Θεσσαλονίκη του 1,5 εκατομμυρίου και η αχανής πρωτεύουσα η Αθήνα των τεσσάρων και εκατομμυρίων ανθρώπων.

            Όπως είναι επόμενο, η ζωή διαφέρει ριζικά στο μικροσκοπικό Αδελφικό και στην αχανή Αθήνα. Πώς ακριβώς, όμως, επιδρά αυτή η διαφορά στον ψυχισμό των κατοίκων; Η ανωνυμία της μεγάλης πόλης προσφέρει μεν, κάποια ελευθερία, μπορεί, όμως, να αποβεί και καταπιεστική όλη αυτή η μοναξιά της μεγαλούπολης.

Σε κάθε περίπτωση, τόσο ο Μελισσινός (ο ήρωας αναφέρεται πάντα με το επίθετό του και ποτέ με το βαφτιστικό του όνομα στο μυθιστόρημα), όσο και η Μάρω, έχουν ο καθένας τους δικούς του προσωπικούς λόγους για να μετοικήσουν, η μεν από την Αθήνα όπου δούλευε ως διορθώτρια κειμένων στον τόπο καταγωγής της και ο δε Μελισσινός από τη Θεσσαλονίκη όπου δούλευε ως χειρουργός εκεί, στο μικρό χωριό.

Τα κίνητρα για τη μετοικεσία είναι πολύ διαφορετικά για τον καθένα: η μεν Μάρω έχει ένα μωρό-δίχως άνδρα, οπότε κατά κάποιον τρόπο αναγκάζεται να επιστρέψει στη μητέρα της στο Αδελφικό, ενώ ο Μελισσινός θέλει απεγνωσμένα να ξεχάσει και να διασκεδάσει τις τύψεις του, εξαιτίας ενός απροσδόκητου θανάτου που συνέβη στο δικό του χειρουργικό τραπέζι.

Η μεν Μάρω αισθάνεται ότι δεν έχει καταφέρει τίποτε μέχρι τώρα στη ζωή της, ο δε Μελισσινός, ασφυκτιά από το λάθος του και θα ήθελε, κατά βάθος, να είχε ασχοληθεί με τη σκηνοθεσία και τον κινηματογράφο που είναι η αδυναμία του.

Πώς όμως σχετίζονται αυτοί οι δύο τόσο διαφορετικοί μεταξύ τους χαρακτήρες που δεν έχουν τίποτε κοινό πέρα από τη μετοικεσία τους; Υπάρχει μεταξύ τους μία αμοιβαία συμπάθεια και ένας λανθάνων ερωτισμός-ο Μελισσινός είχε εντοπίσει τη Μάρω και την είχε ερωτευτεί πλατωνικώς στη Θεσσαλονίκη, ενώ συνδετικός κρίκος είναι, επίσης, μεταξύ τους ο πρόωρα χαμένος ποιητής Δημήτρης Νταγιαντάς, χωρίς, όμως, να το γνωρίζουν, αλλά και η αγάπη τους για τον Ντέιβιντ Μπόουι.

Το βιβλίο αφηγείται χωριστά τη ζωή κάθε ενός από τους δύο με εναλλασσόμενα κεφάλαια και ακροβατεί διαρκώς ανάμεσα στο παρόν και το παρελθόν. Για την ακρίβεια, οι ζωές των πρωταγωνιστών συστήνονται στους αναγνώστες κατά κύριο λόγο μέσα από τις πρωτοπρόσωπες αφηγήσεις που οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές καταθέτουν για τον εαυτό τους και οι οποίες είναι γεμάτες από τις αναμνήσεις τους.

Ένα μυθιστόρημα για τον τόπο και τον χρόνο, για τη μνήμη και τη λήθη, νοσταλγικό και τρυφερό και συνάμα ζωντανό και καλογραμμένο.

Ελένη Γιαννακάκη, Κρητικό πιλάφι, εκδ. Πατάκη

 

Οι περισσότεροι μίλησαν για ένα μυθιστόρημα γραμμένο για τη μητρική αγάπη και την απώλεια. Εγώ θα έλεγα ότι πρόκειται περισσότερο για έναν σπαρακτικό μυθιστορηματικό μονόλογο, έναν μονόλογο που στις τελευταίες σελίδες του θα συγκλονίσει και θα ξαφνιάσει τα μέγιστα τον αναγνώστη. Ομολογώ πως δεν έχω διαβάσει άλλο βιβλίο της συγκεκριμένης συγγραφέως και ότι το πήρα μόνο και μόνο λόγω της κοινής μας καταγωγής και περισσότερο επειδή η υπόθεσή του διαδραματίζεται στο μέρος από όπου κατάγομαι και εγώ: στο Ρέθυμνο της Κρήτης.

            Η Ελένη Γιαννακάκη έχει διδάξει νεοελληνική λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και του Ρεθύμνου και έχει γράψει έξι μυθιστορήματα (Σκούρο γκρι, σχεδόν μαύρο, Σναφ, Ρέκβιεμ για μια Οκτάβια, Κρητικό πιλάφι), κάποια βραβευμένα (Περί ορέξεως και άλλων δεινών, Τα χερουβείμ της μοκέτας), ενώ έχει συμμετάσχει και σε συλλογικό έργο με διήγημά της (Ερωτικά εγκλήματα).

Ήδη από την πρώτη σελίδα του μικρού μυθιστορήματός της καταλαβαίνει κάποιος πως πρόκειται για δεινή χειρίστρια της ελληνικής γλώσσας και πως το ίδιο το μυθιστόρημα ως υπόθεση, αλλά και ο τρόπος αφήγησης είναι εξαιρετικά πρωτότυπα: μία ηλικιωμένη γυναίκα, για την οποία δεν γνωρίζουμε απολύτως τίποτε μας κάνει κοινωνούς των σκέψεών της.

«Δεν νομίζω πως είχα μέχρι τώρα συνειδητοποιήσει πόσο πραγματικά απολαυστικό είναι το χτύπημα της μαρέγκας!»

Έτσι ξεκινάει η αφήγηση, χωρίς να μας προιδεάζει η συγγραφέας-ηρωίδα-αφηγήτρια το παραμικρό για όσα τραγικά θα μας αφηγηθεί η ίδια στη συνέχεια. Η ηρωίδα, ονόματι Αλεξάνδρα, κατοικεί σε ένα χωριό στην επαρχία του Ρεθύμνου. Είναι Κυριακή πρωί και, όπως κάθε εβδομάδα, μαγειρεύει χαρούμενη για να έρθουν το μεσημέρι τα δύο της παιδιά αν φάνε παρέα, η Σοφία και ο Θανάσης. Μόνο που δεν αποσαφηνίζεται που ακριβώς μένουν τα παιδιά αυτά, στο ίδιο σπίτι ή θα έρθουν από αλλού; Η συγγραφέας μας μπερδεύει εδώ λίγο, σκόπιμα από ότι φαίνεται…

Εν τω μεταξύ η Αλεξάνδρα συνεχίζει το μαγείρεμα -και την αφήγηση: μετά τη μαρέγκα για το γλυκό, ακολουθεί η Παρασκευή της σπανακόπιτας, του ψητού κρέατος με τις πατάτες, του κέικ, της καρυδόπιτας και της χωριάτικης σαλάτας. Ενδιάμεσα με όλα αυτά, η Αλεξάνδρα μας προσφέρει εικόνες από τη ζωή της και θραύσματα αναμνήσεων-καλών και κακών: από τη δουλειά της-συνταξιούχος φυσικός και λυκειάρχισσα- από τον γάμο της-απατημένη και χωρισμένη σύζυγος-από την εμπειρία της ως μάνα, αλλά και από την ίδια την κρητική κοινωνία, της οποίας, άλλωστε αποτελεί και εκείνη μέρος.

Με αυτόν τον τρόπο, επομένως, σταδιακά, ξεδιπλώνεται μπροστά στα μάτια του αναγνώστη η πραγματική ταυτότητα της Αλεξάνδρας και μας λύνονται όλες οι απορίες σχετικά με το τι ακριβώς της συνέβη στη ζωή της. Βέβαια τη μεγαλύτερη έκπληξη η συγγραφέας την επιφυλάσσει για το τέλος.

Στην ουσία όλες οι 198 σελίδες του έργου είναι ο μονόλογος και οι σκέψεις της Αλεξάνδρας, εκτός από ένα μικρό μέρος όπου έρχονται τα παιδιά για το γεύμα και ο αναγνώστης  παρακολουθεί καρέ καρέ τη συζήτηση μάνας και παιδιών.

Η Γιαννακάκη διεισδύει με πολύ επιτυχημένο τρόπο στην ψυχολογία μιας γυναίκας ηλικιωμένης και οικογενειάρχισσας, μητέρας, συζύγου και εργαζομένης. Συγχρόνως, βάζει την ηρωίδα της να ασκήσει κριτική στο σημερινό πολιτικό και κοινωνικό γίγνεσθαι της Κρήτης, στην βαθιά ριζωμένη πατριαρχία, αλλά και στον περίφημο ΒΟΑΚ, τον εθνικό δρόμο που έχει στοιχίσει τις ζωές τόσων και τόσων ανθρώπων.

Η Αλεξάνδρα είναι μία τυπική γυναίκα της εποχής της που προσπαθεί να ξορκίσει τα φαντάσματα του παρελθόντος μέσα από μια αφήγηση που θα θυμόμαστε για καιρό μετά το πέρας της ανάγνωσής της, αυθόρμητη και πηγαία, σπαραχτική και, πάνω από όλα ειλικρινή, γραμμένη με μεράκι, φροντίδα και πρωτοτυπία από μία μεγάλη συγγραφέα.

Hal Ebbott, Μεταξύ φίλων, εκδ. Μεταίχμιο

 

 

            Τι συμβαίνει άραγε μεταξύ φίλων; Μεταξύ ανθρώπων που δεν είναι μεν συγγενείς μεταξύ τους, υπάρχει όμως μεγάλη οικειότητα σε αυτούς, γνωρίζονται πάρα πολλά χρόνια και έχουν φάει μαζί «ψωμί και αλάτι» όπως λέμε; Υπάρχει μεταξύ τους άραγε μία εντελώς άνευ όρων αληθινή αγάπη ή μήπως, τελικά, τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι; Μήπως, εν τέλει, κρυμμένα μυστικά και αντιπαλότητες, μικροζήλιες και ατυχή περιστατικά κάνουν τις σχέσεις αυτές να μοιάζουν με κρυμμένες ωρολογιακές βόμβες; Ποια επίδραση μπορεί να έχει το μικρόβιο της ζήλειας όταν καταφέρει να εισχωρήσει σε τέτοιες σχέσεις;

            Τέτοιου είδους ερωτήματα θέτει το πρώτο μυθιστόρημα του πρωτοεμφανιζόμενου Αμερικανού συγγραφέα Hal Ebbott. Το βιβλίο του οπωσδήποτε θα μας κάνει να στοχαστούμε -και να αναστοχαστούμε  - πολλαπλώς πάνω στη φύση των κοινωνικών σχέσεων στις σύγχρονες κοινωνίες. Κι αν το θέμα του δεν το θεωρήσουμε τόσο πρωτότυπο, εντούτοις, η γραφή του Εbbott είναι αρκετά ιδιαίτερη, σε σημείο που να κάνει το «Μεταξύ φίλων» να ανακηρυχθεί βιβλίο της χρονιάς στις ΗΠΑ από τους New Yorker και Economist.

            Δύο ζυεγάρια μεσήλικων με κόρες στην εφηβεία που έχουν πίσω τους μία παγιωμένη γερά φιλία με αναμνήσεις τουλάχιστον τριάντα χρόνων, συναντιούνται ένα σαββατοκύριακο του φθινοπώρου σε μια εξοχική κατοικία λίγο πιο έξω από τη Νέα Υόρκη προκειμένου να γιορτάσουν τα πεντηκοστά δεύτερα γενέθλια του ενός. Όμως, μία εντελώς απροσδόκητη έκρηξη ζήλειας θα φέρει στην επιφάνεια μία καλά συσσωρευμένη πίκρα πολλών χρόνων και θα καταφέρει να ταρακουνήσει γερά τα θεμέλια στις σχέσεις μεταξύ των δύο οικογενειών, και, κατ’ επέκταση, και των δύο φίλων.

Δυο άνδρες που νόμιζαν ότι είχαν την τέλεια και την καλύτερη φιλία που υπήρχε. Δυο γυναίκες που ήταν σαν αδελφές. Και δυο κορίτσια που μεγάλωσαν μαζί για να διαπιστώσουν ότι τελικά δεν βρίσκονται και τόσο κοντά όσο νόμιζαν…

Η φιλία στο επίκεντρο και οι μικροπαρεξηγήσεις. Τα κρυμμένα μυστικά που κάνουν απρόσμενα την εμφάνισή τους. Τα καταπιεσμένα συναισθήματα και αυτά που ο ένας σύζυγος δεν είπε ποτέ στον άλλον. Ένα απλό ατύχημα που θα φέρει την καταστροφή.

Όλα τα παραπάνω συνθέτουν το ψυχογράφημα του Ebbott, ένα μυθιστόρημα για γερά νεύρα, το οποίο αφήνει, όμως, σε πολλά σημεία, κάποια σκοτεινά σημεία και ενδέχεται να αφήσει άλυτες κάποιες απορίες του αναγνώστη. Ο Ebbott αφήνει, επομένως, στον αναγνώστη το περιθώριο να ερμηνεύσει τα γεγονότα όπως αυτός θέλει.

 Μία καταιγίδα που προετοιμαζόταν για καιρό, όπως φαίνεται, είναι το κεντρικό θέμα του βιβλίου «Μεταξύ φίλων» καθώς και μία έξοχη και πολύ ιδιαίτερη ανατομία των ανθρώπινων σχέσεων του σήμερα.

«Άλλο ένα γνώρισμα της φιλίας, το να μπορείς να σκέφτεσαι κάτι τέτοιο-κάτι βίαιο και χυδαίο-κι έπειτα να το ξεχνάς μεμιάς. Συγχωρούσε τις αμυδρά κεκαλυμμένες επιθυμίες του φίλου του. Ήταν τόσο χαρούμενος που τον έβλεπε, που τον φιλοξενούσε. Η ζωή έμοιαζε συχνά με έναν καταιγισμό από χρόνια, που έπεφταν μεμιάς καταπάνω του κι έπειτα στροβιλίζονταν για μια στιγμή προτού καταλήξουν στο σιφόνι. Όμως ο Έιμος δεν είχε καμφθεί. Αν η ζωή του Έμερσον ήταν μία μικρή πόλη, εκείνος ήταν η εκκλησία την οποία μια ηλικιωμένη θα έδειχνε αργότερα δηλώνοντας με καμάρι ότι είχε αντέξει στον πόλεμο».