Τρίτη 17 Νοεμβρίου 2026

Στέφανος Γερουλάνος, Η καταγωγή του ανθρώπου, Μια σύγχρονη ιστορία μύθου, εξουσίας και βίας, εκδ. Πατάκη

 

Σήμερα γνωρίζουμε πέραν πάσης αμφιβολίας κι ό,τι κι αν λένε οι θρησκείες, ότι ο άνθρωπος είχε την ίδια εξελικτική γραμμή με τον πίθηκο. Τι γινόταν, όμως, παλαιότερα; Τι πίστευαν οι άνθρωποι για την καταγωγή του ανθρώπου την εποχή του Διαφωτισμού, όταν άρχισαν να ανακαλύπτονται τα πρώτα απολιθώματα και να καταρρέει το αφήγημα των θρησκειών για τη Δημιουργία του Κόσμου και την καταγωγή του ανθρώπου. Σε αυτό το εξαιρετικά ενδιαφέρον ταξίδι μας προσκαλεί ο Στέφανος Γερουλάνος, διευθυντής του Ινστιτούτου Ρεμάρκ και Καθηγητής Ευρωπαϊκής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης.

            Το βιβλίο «Η καταγωγή του ανθρώπου, Μια σύγχρονη ιστορία μύθου, εξουσίας και βίας» δεν είναι ένα βιβλίο που αφηγείται την καταγωγή του ανθρώπου ούτε και την ιστορία των ανθρωπιδών ως τον Homo Sapiens Sapiens. Αντιθέτως, πρόκειται για ένα βιβλίο δοκιμιακού χαρακτήρα που μας αφηγείται τι ακριβώς πίστευαν οι άνθρωποι σχετικά με την καταγωγή του ανθρώπου σε διάφορες περιόδους της ανθρώπινης ιστορίας από τον 18ο αιώνα και μετά.

            Πώς εδραιώθηκε ο φυλετισμός και ο κοινωνικός δαρβινισμός; Και πώς ακριβώς οι απόψεις περί λευκής φυλετικής υπεροχής εδραίωσαν την κυριαρχία των Ευρωπαίων ιμπεριαλιστών απέναντι στους Ινδιάνους της Αμερικής και τους ιθαγενείς της Αυστραλίας και της Αφρικής; Τι πίστευαν μεγάλοι στοχαστές όπως ο Ζαν Ζακ Ρουσσό και ο Καρλ Μαρξ σχετικά με την καταγωγή του ανθρώπου; Από πότε πίστευαν οι άνθρωποι ότι η αρχική κοιτίδα του ανθρώπου ήταν η Αφρική; Ο άνθρωπος έφτιαξε τα πρώτα εργαλεία επειδή μεγάλωσε ο εγκέφαλός του αρκετά ή, αντιθέτως, εξαιτίας της χρήσης των εργαλείων μεγάλωσε ακόμη περισσότερο;

Πότε θεωρούσαν οι παλαιότεροι ότι γεννήθηκε η πατριαρχία; Είναι, άραγε, εγγενής η βία στην ανθρώπινη φύση; Γιατί τον εικοστό αιώνα πίστευαν ότι αν βομβαρδίσεις έναν λαό θα τον κάνεις να επιστρέψει στην εποχή του λίθου; Πού είχε τις ρίζες του ο φυλετισμός των ναζί; Τι πίστευαν παλαιότερα σχετικά με αυτό; Και, τέλος, πως ακριβώς, λοιπόν, οι ισχυρισμοί των επιστημόνων για τους πρώτους ανθρώπους διαμόρφωσαν την πνευματική κουλτούρα της Δύσης και τον σύγχρονο κόσμο;

            Σε τέτοιου είδους πολύ ενδιαφέροντα ερωτήματα απαντά το εν λόγω βιβλίο που ανήκει στη σφαίρα των δοκιμίων για την Ιστορία των Ιδεών ανά τον κόσμο. Η καταγωγή της ανθρωπότητας είναι ένα θέμα που απασχολεί την ανθρωπότητα από τον 18ο αιώνα και μετά. Σήμερα, πλέον, μύθοι σχετικά με την καταγωγή του ανθρώπου-όπως, για παράδειγμα, η υποτιθέμενη κατωτερότητα των Νεάντερνταλ, έχουν καταρριφθεί. Ο Γερουλάνος στο βιβλίο του μας δείχνει το πως ακριβώς φτάσαμε σε αυτή την κατάργηση.

Γύρω στο 1750 ΚΧ(Κοινής Χρονολογίας, πρόκειται για αυτή που αποκαλούσαμε παλαιότερα ως μετά Χριστόν εποχή), την εποχή του Διαφωτισμού, έλαβε χώρα η αποκαθήλωση της χριστιανικής δημιουργίας. Την ίδια περίπου εποχή ο Ρουσσό πίστευε ότι η φυσική κατάσταση είναι η περίοδος στην αρχή της Ιστορίας, αλλά και ότι οι ιθαγενείς είναι αθώοι σαν τα παιδιά. Ακολούθως, ο συγγραφέας εκθέτει τις απόψεις των μαρξιστών, οι οποίοι πίστευαν στον προϊστορικό κομμουνισμό και ότι η ατομική ιδιοκτησία ήταν αυτή που κατέστρεψε τη φυσική κατάσταση του ανθρώπου και έφερε την πατριαρχία.

Οι απόψεις του Μάλθους, η προσπάθεια συμβιβασμού όλων των παραπάνω με τη μυθολογία των αρχαίων Ελλήνων, η αναγωγή της καταγωγής των Ευρωπαίων στους αρχαίους γερμανικούς λαούς, το έργο του εθνολόγου Μόργκαν, όπως και το έργο και οι απόψεις του Δαρβίνου και του Γουάλας, του Φρόυντ και του Γιουνγκ σχετικά με τους ανθρωπίδες και την καταγωγή τους είναι επίσης κάποια από τα θέματα που εξετάζονται στο βιβλίο.

Από την άλλη, σημαντικά γεγονότα-σταθμοί στην ιστορία της ανακάλυψης των πρώτων ανθρωπιδών συμπεριλαμβάνονται επίσης στο βιβλίο, όπως, για παράδειγμα η ανακάλυψη του κρανίου της Λούσυ, οι ανασκαφές στην Πομπηία, η ανακάλυψη του ανθρώπου του Πεκίνου ή η ανακάλυψη του πρώτου κρανίου Νεάντερνταλ στην κοιλάδα Νεάντερ της Γερμανίας. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και τη φρίκη του Ολοκαυτώματος η UNESCO ονειρεύτηκε έναν κόσμο δίχως φυλετικό ρατσισμό, τον οποίο, ακόμη δυστυχώς δεν έχουμε καταφέρει να φτιάξουμε.

Το εν λόγω βιβλίο, λοιπόν, μας εξηγεί με ποιον τρόπο ακριβώς η προσπάθεια του ανθρώπου να εξηγήσει την καταγωγή του κατέληξε να υπηρετήσει άλλους σκοπούς, πέραν των επιστημονικών, ιμπεριαλιστικούς και φυλετικούς. Και, όπως ακριβώς το λέει και ο υπότιτλος του βιβλίου, η ιστορία της καταγωγής του ανθρώπου είναι, εν τέλει, μία σύγχρονη ιστορία μύθου, βίας και εξουσίας. Κυρίως, όμως, οι αναγνώστες θα κατανοήσουν για ποιον ακριβώς λόγο ενδιέφερε τόσο πολύ τους ανθρώπους η καταγωγή τους.

«Οι μύθοι για την καταγωγή μας μας προσφέρουν μια ανακούφιση. Όσο επιδεινώνεται η ζωή στον πλανήτη μας, τόσο περισσότερο γραπωνόμαστε από την ιδέα ότι η αρχέγονη ανθρωπότητα ωρίμασε στη διάρκεια αναρίθμητων γενεών βγαίνοντας από την παιδική ηλικία της».


Νίκος Καραβασίλης, Δρομάνθρωπος, εκδ. Γκοβόστη

 

            Η νουβέλα με τον αλλόκοτο και ευφάνταστο τίτλο «Δρομάνθρωπος» είναι το πρώτο έργο του πρωτοεμφανιζόμενου στον ελληνικό λογοτεχνικό στίβο συγγραφέα και κοινωνιολόγο Νίκος Καραβασίλη. Ο Νίκος Καραβασίλης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1982, κατέχει μεταπτυχιακούς τίτλους στους τομείς της Διεθνούς Ασφάλειας, στο Έγκλημα και στην Τρομοκρατία από το Staffordshire University του Ηνωμένου Βασιλείου, ενώ σήμερα ζει και εργάζεται σε Διεθνή Οργανισμό στο Βουκουρέστι της Ρουμανίας.

Αν μη τι άλλο, πάντως, ο τίτλος της νουβέλας δεν θα μπορούσε παρά να μας κεντρίσει το ενδιαφέρον. Δρομάνθρωπος, λοιπόν, ένας άνθρωπος που δουλεύει στον δρόμο και τριγυρίζει έξω όλη μέρα, είναι ο ήρωας της νουβέλας αυτής. Το όνομά του; Μορέγια. Ο Μορέγια είναι κάτοικος στη Βαλένθια της Ισπανίας κατά τη σημερινή εποχή και κερδίζει τα προς το ζην παίζοντας καθημερινά βιολί στον δρόμο. Δεν θα δουλεύει, όμως, πάντοτε στον δρόμο. Ο συγγραφέας στην αρχή του βιβλίο του μας τον παρουσιάζει ως ένα χαρούμενο ιδιοκτήτη εστιατορίου, που γιορτάζει τα γενέθλια των πενήντα χρόνων του στο εστιατόριό του.  Η Σάντρα ήταν η σύζυγός του κάποτε και η Μαριναλέντα εξακολουθεί να είναι η κόρη τους. Ακολούθως, ο συγγραφέας μας παρουσιάζει το παρελθόν αυτού του Δρομάνθρωπου και καλλιτέχνη.

Πλάι στον Μορέγια, παρακολουθούμε τον Φερνάντο, έναν εργαζόμενο, ο οποίος βασανίζεται από τις τύψεις για τον θάνατο ενός ζητιάνου στον δρόμο, ο οποίος προκλήθηκε εξαιτίας του ακούσια. Δίπλα στους δυο τους ο ρομαντικός ακτιβιστής και αστυνομικός Λούκας που δεν αντέχει το ίδιο του το επάγγελμα.

Το φινάλε που θα επιφυλάξει ο συγγραφέας για τον Μορέγια θα είναι πολύ ιδιαίτερο και θα μας ξαφνιάσει. Ο αμιγώς φιλοσοφικός, όμως, και υπαρξιακός χαρακτήρας της νουβέλας φαίνεται ολοκάθαρα από το παρακάτω απόσπασμα από την αρχή του βιβλίου:

«Αλίμονο, σκεφτόταν, εάν η καρδιά μας έδινε τέτοια σημασία σε κάτι τόσο φυσιολογικό όσο οι αλλαγές του καιρού. Όχι ότι δεν είχε πιάσει πολλές φορές τον εαυτό του να αισθάνεται μια ευφορία κάτω από το ζεστό φως του ήλιου ή αν τον κυριεύει μια ανεξήγητη μελαγχολία κάποιο βροχερό, κρύο απόγευμα. Δεν ήταν όμως και λίγες οι φορές που, όντας βαρύθυμος, το φως του ήλιου τού προκαλούσε επιπλέον δυσφορία, τόσο που ευχόταν να σβήσει ο ήλιος τελείως και, αντίθετα, περπατώντας στο κρύο, βροχερές μέρες του χειμώνα, να του προκαλείται η επιθυμία να ουρλιάξει από χαρά. Ίσως γι’ αυτό δεν ήξερε πότε να απαντήσει στο ερώτημα ποια εποχή του χρόνου είναι η αγαπημένη του. Το σίγουρο είναι ότι  αισθανόταν πάντα όμορφα τις στιγμές εκείνες που ψυχανεμιζόταν για πρώτη φορά τον ερχομό μιας νέας εποχής, καλοκαίρι, φθινόπωρο, χειμώνας, άνοιξη, δεν είχε σημασία… Αυτή η αίσθηση του νέου που έρχεται, παράλληλα με μια γνώριμη μυρωδιά από τα παλιά…»

Ο  Καραβασίλης δίνει το μέγιστο βάρος στα συναισθήματα και στην περιγραφή τους στη νουβέλα του, η οποία είναι πράγματι πολύ ιδιαίτερη και ξεχωριστή. Ξεχωριστή θέση έχει στο βιβλίο ο καθαρά σουρεαλιστικός διάλογος που θα πραγματοποιήσει ο Μορέγια με τους νεκρούς γονείς του στο νεκροταφείο. Διότι, πως θα μπορούσε να λείπει η αναφορά στους γονείς-έστω και νεκρούς-σε μία υπαρξιακή νουβέλα; Όλοι μας γνωρίζουμε πεντακάθαρα ότι η σχέση με τους γονείς μας καθορίζει σε μεγάλο βαθμό το μετέπειτα τη ύπαρξής μας μετά την ενηλικίωση.

Βαθιά φιλοσοφική και υπαρξιακή, συγκινητική, περιγραφική και πρωτότυπη, επομένως, μπορεί να χαρακτηριστεί η νουβέλα του Νίκου Καραβασίλη.

Ειρήνη Μαλάμου, Ο χρησμός της κουκουβάγιας, εκδ. Μίνωας

 

 

          Πάντα θεωρούσα τα πολυθεματικά βιβλία, τα οποία συνδυάζουν πολλές πτυχές της  Ιστορίας με συναρπαστικές ανθρώπινες ιστορίες, βγαλμένες κατευθείαν μέσα από τη ζωή, μοναδικά. Πόσο μάλλον αν οι ανθρώπινες αυτές ιστορίες έχουν αληθινή βάση και αντίκρυσμα, συνέβησαν, δηλαδή, στα αλήθεια, κάπως παραλλαγμένες.

Την Ειρήνη Μαλάμου την πρωτογνώρισα συγγραφικά μέσα από το καταπληκτικό της μυθιστόρημα «Ανάμεσα σε δυο θεούς». Επομένως, όταν έπεσε στα χέρια μου «Ο χρησμός της κουκουβάγιας» ένα παλαιότερο μυθιστόρημά της το οποίο επανεκδόθηκε φέτος από τις εκδόσεις Μίνωας, ήξερα πως επρόκειτο για ένα εξίσου συναρπαστικό πόνημα που συνδυάζει πάντα την καθηλωτική μυθιστορηματική υπόθεση με τη Ιστορία. Γιατί, ως γνωστόν, η ίδια η Ιστορία μας παρέχει το καλύτερο υλικό για τα βιβλία μας.

Ο τίτλος του πονήματός της είναι περισσότερο συμβολικός, φυσικά, και παραπέμπει στον πανάρχαιο φόβο που τρέφουν οι άνθρωποι για τα νυχτόβια αυτά πουλιά. Η κουκουβάγια, επομένως, είναι το σύμβολο του υπερφυσικού στο συγκεκριμένο βιβλίο χωρίς να υπηρετεί κάποιον άλλον συγκεκριμένο λόγο.

Στο βιβλίο πρωταγωνιστούν βασικά τρεις μυθιστορηματικές φιγούρες: ο Αρβανίτης αυτοδημιούργητος Αποστόλης Κόλλιας, ένας άνθρωπος δυνατός, τίμιος και δίκαιος, με «μπέσα», όπως λέμε σήμερα, ένας άνθρωπος που βάζει την τιμή πάνω από την αγάπη για την οικογένειά του. Αν και φτωχός στις οικογενειακές καταβολές του, ο Αποστόλης Κόλλιας κατόρθωσε να δημιουργήσει μεγάλη περιουσία με σκληρή δουλειά, δίχως, όμως, να αμαυρώσει το όνομά του κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής με ύποπτες δωσιλογικές δραστηριότητες. Η ζωή, ωστόσο, δεν θα του ξεπληρώσει τη σκληρή δουλειά και θα του χαρίσει πολλές οικογενειακές πίκρες.

Η κόρη του η Μαρία είναι η δεύτερη τραγική φιγούρα της ιστορίας, η οποία διαπράττει κάποια στιγμή στη ζωή της ένα και μόνο λάθος, το οποίο αποδεικνύεται μοιραίο και την καταδικάζει να ζήσει στην εξορία προκειμένου να μην ατιμάσει την οικογένειά της.

Ο γιος της Μαρίας, ο Αλέξανδρος, είναι το αθώο θύμα της υπόθεσης που συναντά ατυχίες στον διάβα του δίχως να φταίει πουθενά. Είναι αυτό που λέμε «αμαρτίες γονέων παιδεύουσι τέκνα».

Κοντά στους τρεις αυτούς ήρωες, υπάρχουν κι άλλες φιγούρες που δευτεραγωνιστούν, όχι, όμως, λιγότερο τραγικές: ο Χρήστος και ο Γιάννης, τα αδέλφια της Μαρίας που πολεμούν τους Γερμανούς, η Έλενα, η κόρη του βρώμικου επιχειρηματία Ασπιώτη που πλέκει τη μοίρα της με εκείνη του Αλέξανδρου, και η Κατίνα, η σύζυγος του Αποστόλη.

Το  σκηνικό της ιστορίας τοποθετείται στα χρόνια του Μεσοπολέμου, στην περίοδο της γερμανικής κατοχής, αλλά και στα μέσα του εικοστού αιώνα, φτάνοντας μέχρι και το 1985.

Η Μαλάμου χειρίζεται πολύ επιδέξια την ιστορία που δημιουργεί, γεννώντας εύλογες απορίες στους αναγνώστες της αρχικά και συμπληρώνοντας σταδιακά, ένα ένα, τα κομμάτια του παζλ ώσπου να φτάσει στο τέλος της αφήγησης. Στην αφήγησή της, που την χαρακτηρίζει πρωτοφανής πληρότητα, τίποτε δεν αφήνεται στην τύχη. Συν τοις άλλοις, δίνει το κατάλληλο χρώμα στο βιβλίο της χρησιμοποιώντας πολλές αρβανίτικες λέξεις και αρβανίτικο ιδίωμα συχνά στους διαλόγους του βιβλίου της.

Η ιστορία της Μαλάμου περιλαμβάνει μεγάλες συγκινήσεις για τον αναγνώστη και μας μιλάει για τα ήθη της Αρβανιτιάς, την υποταγή των γυναικών και τη βαρύτητα της τιμής στη φάρα αυτή, για παράνομους δεσμούς, τη δράση των αγωνιστών στη γερμανική κατοχή και τα αντίποινα των Γερμανών στα αρβανιτοχώρια της Αθήνας, για τις παράνομες δράσεις βρώμικων επιχειρηματιών, για τη ζωή στα καράβια και για τη δύσκολη ζωή των εργατών στα ναυπηγεία, για εξαφανίσεις και καλά κρυμμένα μυστικά. Γιατί η αλήθεια, όπως μας λέει το οπισθόφυλλο του βιβλίου, είναι πιο θανάσιμη και από το ίδιο το ψέμα…


Κέλλυ Μαλαμάτου, Το αγόρι που όλο ρωτούσε τι είναι η αγάπη

 

Τι είναι τελικά η αγάπη; Πολλοί τόνοι μελάνης έχουν χυθεί, αναντίρρητα, προκειμένου να απαντηθεί το, ομολογουμένως, δύσκολο αυτό ερώτημα. Ένα μικρό αγόρι, ορφανό, που μεγαλώνει με τη γιαγιά του, έχει την ίδια απορία. Αυτό το αγόρι, που η συγγραφέας επιμένει να παρουσιάζει δίχως όνομα, αποτελεί και τον πρωταγωνιστή της γοητευτικής ιστορίας για παιδιά-και όχι μόνο!- που δημιουργεί η συγγραφέας, γλωσσολόγος και ψυχολόγος Κέλλυ Μαλαμάτου από την Αθήνα. Έχει εκδώσει, μέχρι τώρα, ποιητικά έργα, αλλά έτερα παιδικά βιβλία.

Την εικονογράφηση στο συγκεκριμένο βιβλίο με τίτλο «Το αγόρι που όλο ρωτούσε τι είναι η αγάπη» έχει αναλάβει η Δήμητρα Ντρούλια, η οποία εκτός από εικονογράφος έχει να παρουσιάσει επίσης σπουδές στους τομείς των Επιχειρήσεων και των Οικονομικών. Η εικονογράφησή της στο παρόν πόνημα που αποφεύγει τους έντονους χρωματισμούς και επιλέγει πιο παστέλ αποχρώσεις, συνάδει απόλυτα με το ύφος του βιβλίου και με την έντονα ψυχολογική και φιλοσοφική διάσταση που διακρίνεται στο βιβλίο, αν και αυτό εντάσσεται στην κατηγορία του παιδικού βιβλίου.

Η αλήθεια είναι ότι εμένα το συγκεκριμένο πόνημα μου έφερε στον νου ορισμένα από τα έργα του Jostein Gaarder, όπως «Το κορίτσι με τα πορτοκάλια», «Μέσα από τον σκοτεινό καθρέφτη» και «Το μυστήριο των Χριστουγέννων». Και αυτό διότι διέκρινα μία συνάφεια στο ύφος της συγγραφέως, στη θεματική του βιβλίου, αλλά και στη γενικότερη αίσθηση της γλυκύτητας που μας αφήνει το πόνημα αυτό που κινείται ανάμεσα στο παραμύθι και στις πραγματικότητες της σύγχρονης ζωής, όπως ακριβώς, δηλαδή, συμβαίνει και στα βιβλία του Jostein Gaarder. Επιπροσθέτως, το βιβλίο είναι γεμάτο προσωποποιήσεις, επίσης αγαπημένο αφηγηματικό τέχνασμα του  Νορβηγού συγγραφέα.

Η απουσία σαφούς χωροχρόνου στο βιβλίο μας «Το αγόρι που όλο ρωτούσε τι είναι η αγάπη»  εντείνει την αίσθηση ότι πρόκειται για παραμύθι, αλλά το γεγονός ότι το αγόρι είναι ορφανό και μεγαλώνει με τη γιαγιά του σε συνδυασμό με την παρατήρηση της συγγραφέως ότι η φανταστική αυτή χώρα βρίσκεται σε οικονομική κρίση και οι άνθρωποι είναι σκυθρωποί και εριστικοί, μας παραπέμπουν περισσότερο σε σκηνικό σύγχρονης μεγαλούπολης και όχι παραμυθιακό-φαντασιακό.

Όταν, όμως, η γιαγιά του παιδιού πεθαίνει ξαφνικά, τότε το μικρό αγόρι ξεκινά ένα μακρύ ταξίδι προκειμένου να μάθει τι ακριβώς είναι η αγάπη. Στην πορεία θα ρωτήσει όσους συναντήσει και ο καθένας θα του δώσει διαφορετική απάντηση, ανάλογα με τις προσλαμβάνουσες που ο ίδιος έχει στη φύση, αλλά και ανάλογα με τις ιδιότητές του. Αυτά που το αγόρι θα ρωτήσει-πλην ενός κοριτσιού στο τέλος με ένα μαξιλάρι- είναι όλα άψυχα στην πραγματικότητα, επομένως η συγγραφέας υιοθετεί το τέχνασμα της προσωποποίησης: ο καθρέφτης, το αστέρι η σελήνη, ο ήλιος, η γη, η πέτρα, το άγριο ζώο, ο σκαντζόχοιρος, η βροχή, η χιονονιφάδα, το βουνό, τον ωκεανό, τον ουρανό, το ουράνιο τόξο, το ποτάμι, τον χείμαρρο, την άμμο, τη θάλασσα, το κοχύλι, το στάχυ και άλλα πολλά. Οι απαντήσεις που θα του δώσουν αποτελούν όλες τους τις διαφορετικές όψεις εκείνου του περίπλοκου φαινομένου που ονομάζεται αγάπη.

Το κείμενο είναι περισσότερο ποιητικό παρά πεζό και οι απαντήσεις που δίνονται στο καίριο ερώτημα σηκώνουν στην πραγματικότητα πολλή σκέψη, περισυλλογή και συζήτηση. Αυτό καθιστά το βιβλίο ιδανικό για παιδικές ομάδες φιλαναγνωσίας.

«Αγάπη είναι η δίχως όρια αποδοχή. Αγάπη είναι να αγκαλιάζεις ακόμα και το σκοτάδι. Αγάπη είναι να αντέχεις να δύεις και να ανατέλλεις ξανά και ξανά. Αγάπη είναι να δίνεις από αυτό που δεν έχεις. Αγάπη είναι…».


Στέφανος Γερουλάνος, Η καταγωγή του ανθρώπου, Μια σύγχρονη ιστορία μύθου, εξουσίας και βίας, εκδ. Πατάκη

  Σήμερα γνωρίζουμε πέραν πάσης αμφιβολίας κι ό,τι κι αν λένε οι θρησκείες, ότι ο άνθρωπος είχε την ίδια εξελικτική γραμμή με τον πίθηκο. Τι...