Στάθης Ν. Καλύβας, Νατάσα Τριανταφύλλη, Big Bang 1970-1973, Η άνθηση του πολιτισμού στα χρόνια της δικτατορίας, εκδ. Μεταίχμιο

 

            Σε εποχές σκοταδισμού, λογοκρισίας και δικτατορίας, όταν επικρατούν στρατιωτικά καθεστώτα στα οποία η δημοκρατία καταλύεται και η ελεύθερη έκφραση καταργείται, είναι αυτονόητο πως η πολιτισμική έκφραση σε όλες τις εκφάνσεις της περιορίζεται δραματικά. Αυτό συνέβη, επομένως, και κατά την περίοδο της Χούντας των Συνταγματαρχών στη χώρα μας. Ή μήπως όχι; Μπορεί να ακούγεται  εξαιρετικά παράδοξο και αλλοπρόσαλλο, όμως η αλήθεια είναι πως κατά την περίοδο 1970-1973 στη χώρα μας συνέβη ένα από τα μεγαλύτερα πολιτισμικά Big Bang του εικοστού αιώνα. Και αυτή είναι μία θέση που ο Στάθης Καλύβας και η Νατάσα Τριανταφύλλη καταφέρνουν να αποδείξουν περίτρανα στην ογκώδη και τεκμηριωμένη μελέτη τους με τίτλο Big Bang «970-1973, Η άνθηση του πολιτισμού στα χρόνια της δικτατορίας», όσο κι αν κάτι τέτοιο μας φαίνεται περίεργο.

            Οι συγγραφείς δεν είναι τυχαίοι. Ο καθηγητής πολιτικής οικονομίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης Στάθης Καλύβας είναι γνωστός στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό και από έτερα ιστορικά πονήματα που έχει συγγράψει κατά καιρούς. Η Νατάσα Τριανταφύλλη, από την άλλη, είναι επιτυχημένη σκηνοθέτης, γνωστή δηλαδή στο καλλιτεχνικό στερέωμα της χώρας μας και, επομένως, η πλέον κατάλληλη για να μιλήσει για τα πολιτιστικά δρώμενα του τόπου μας κατά τη χρόνια της δικτατορίας.

Πώς  συνέβη, λοιπόν, αυτό το παράδοξο; Οι συγγραφείς αφιερώνουν πολλές σελίδες στο βιβλίο τους διερευνώντας τις ακριβείς συνθήκες κάτω από τις οποίες οι καλλιτέχνες και οι διανοούμενοι της χώρας μας κατόρθωσαν να παρακάμψουν τη λογοκρισία και να  δημιουργήσουν αριστουργήματα. Μαθαίνουμε, επομένως, ότι υπήρχε, όπως είναι επόμενο, λογοκρισία και καταπίεση στα χρόνια της Χούντας, οι καλλιτέχνες, όμως, έβρισκαν τρόπους να την παρακάμψουν. Αυτό δεν σημαίνει, φυσικά, ότι επί Χούντας δεν έγιναν συλλήψεις και δεν υπήρξε καταπίεση- ο Διονύσης Σαββόπουλος αποτελεί ένα από τα πιο τρανά παραδείγματα που αποδεικνύει ότι η Χούντα ήταν κάτι παραπάνω από πρόθυμη να συλλάβει όποιον έφερνε τις αντιρρήσεις του στο καθεστώς. Όμως, η ίδια πάλι μετέπειτα πορεία του Διονύση ως μουσικού και καλλιτέχνη-με τον δίσκο Βρώμικο Ψωμί που έβγαλε το 1972, μία από τις πιο δημοφιλείς δουλειές του- αποδεικνύει και πάλι το αντίθετο. Και ο Σαββόπουλος δεν ήταν ο μόνος…

 Για τη ακρίβεια, πολλοί άλλοι καλλιτέχνες γνώρισαν το απόγειο της δημιουργίας τους μέσα στα χρόνια της Χούντας, τόσο τραγουδιστές, όσο συνθέτες, στιχουργοί, σκηνοθέτες, ηθοποιοί, αλλά και λογοτέχνες: Μαρίζα Κωχ, Μάνος Χατζηδάκις, Μίκης Θεοδωράκης, Λουκιανός Κηλαηδόνης,  Κώστας Ταχτσής, Λευτέρης Παπαδόπουλος, Μάνος Κατράκης, Γιάννης Μαρκόπουλος, Θεόδωρος Αγγελόπουλος και πολλοί άλλοι. Ο κατάλογος μοιάζει σχεδόν ατέλειωτος…

 Κάποιοι από αυτούς, μάλιστα, κατόρθωσαν να γίνουν διάσημοι ακριβώς κατά τη σκοτεινή αυτή περίοδο. Άλλοι μάλιστα γνώρισαν τότε το απόγειο της δόξας και του δημιουργικού οίστρου τους. Διότι, μπορούμε να πούμε, πως ακριβώς όλη αυτή η ατμόσφαιρα της πολιτικής καταπίεσης έφερε άφθονη έμπνευση σε πολλούς καλλιτέχνες, οι οποίοι, μάλιστα, πολλές φορές, απώλεσαν τη φρενήρη δημιουργικότητά τους με την έλευση της Μεταπολίτευσης, όπως συνέβη με τον Μίκη Θεοδωράκη.

Η έξοχη αυτή μελέτη των Καλύβα- Τριανταφύλλη εξετάζει όλη την εικαστική, μουσική, θεατρική και λογοτεχνική παραγωγή της εποχής, παραθέτοντας όλα τα έργα που παρήχθησαν τότε και όλα τα ονόματα που παρέλασαν από τις μουσικές και τις θεατρικές σκηνές της πρωτεύουσας  και της συμπρωτεύουσας. Τέλος, αποδεικνύει επίσης το αποσιωπημένο τραύμα που δημιούργησε η Μεταπολίτευση σε πολλούς καλλιτέχνες και, όσο κι αν αυτό ακούγεται περίεργο, την κάμψη της πολιτισμικής παραγωγής στη χώρα μας τα χρόνια μετά τη Μεταπολίτευση. Δεν υπάρχει καλύτερο βιβλίο για όσους θέλουν να γνωρίσουν τον πολιτισμό των μέσων του εικοστού αιώνα στη χώρα μας, αφού οι συγγραφείς δεν παραλείπουν τίποτε, αντίθετα, τα περιλαμβάνουν όλα μέσα στο ογκώδες, τεκμηριωμένο και συναρπαστικό πόνημά τους!

Βαγγέλης Ραπτόπουλος, Εφιάλτες με γυναίκες, εκδ. Κέδρος

 

Τρεις ιστορίες με πρωταγωνιστές το ωραίο φύλο επιλέγει να μας παρουσιάσει ο Βαγγέλης  Ραπτόπουλος στο νέο του βιβλίο που ακούει στον τίτλο «Εφιάλτες με γυναίκες». Το βιβλίο περιλαμβάνει τρία σύντομα μυθιστορήματα που συνέγραψε παλαιότερα ο Βαγγέλης Ραπτόπουλος: το μυθιστόρημα «Ο εργένης», την απίστευτη ιστορία της Πάπισσας Ιωάννας, εμπνευσμένης από το ομώνυμο έργο του Εμμανουήλ Ροΐδη το οποίο πρωτοδημοσιεύθηκε το 1866, καθώς και το μυθιστόρημα «Μαύρος Γάμος».

 Το τελευταίο είχε ανέβει για μία και μοναδική παράσταση στο Θέατρο Τέχνης της οδού Φρυνίχου το 2015 σε σκηνοθεσία της Σοφίας Φιλιππίδου και διασκευής της Χλόης Κουλούρη με τους ηθοποιούς Τσιμάρα Τζανάτο, Σοφία Φιλιππίδου, Μάνο Καρατζογιάννη, Τίτο Λίτινα και Ειρήνη Στρατηγοπούλου. «Ο εργένης», γραμμένος το 1993, είχε μεταφερθεί στον κινηματογράφο το 1996 σε σκηνοθεσία του Νίκου Παναγιωτόπουλου και σε σενάριο του ίδιου του συγγραφέα με τους ηθοποιούς Στράτο Τζώρτζογλου, Καρυοφυλλιά Καραμπέτη, Άκη Σακελλαρίου, Στάθη Λιβαθινό κ.α, ενώ τη μουσική υπέγραψε το γνωστό μουσικό συγκρότημα «Τρύπες». Κοινό στοιχείο μεταξύ των τριών μυθιστορημάτων είναι, φυσικά, το γυναικείο φύλο και η αλληλεπίδρασή του με τους άνδρες και τις ανθρώπινες κοινωνίες.

Στο πρώτο μυθιστόρημα με τίτλο «Ο εργένης» πρωταγωνιστής είναι ένας τριανταπεντάχρονος τραπεζικός, ονόματι Θοδωρής Δημητριάδης, τον οποίο εγκαταλείπει η σύζυγός του, Σόφη, επίσης τραπεζικός υπάλληλος, προκειμένου να γίνει πόρνη πολυτελείας. Ο συγγραφέας περιγράφει τα γεγονότα από την πλευρά του εγκαταλειμμένου συζύγου, καθώς και τις αντιδράσεις του, τις αλλαγές που είχε η ζωή και η ψυχοσύνθεσή του μετά από το γεγονός αυτό, αλλά και τις προσπάθειές του να βρει εκ νέου νέα σύντροφο, προσπάθειες που κατέληξαν, όμως, σε αποτυχία.

Η ιστορία της Πάπισσας Ιωάννας δεν είναι άλλη από την παράθεση της γνωστής ιστορίας του Ροΐδη υπό τη διασκευή του συγγραφέα. Στην ουσία αυτή αφορά την αναρρίχηση στα ανώτατα κλιμάκια της ιεραρχίας της Καθολικής Εκκλησίας, και συγκεκριμένα, στον παπικό θρόνο, μιας γυναίκας η οποία κατάφερε με την εξυπνάδα της να κρύψει επιδέξια το φύλο της, αλλά και να γοητεύσει και να πείσει του γύρω της με τα λεγόμενά της και τις γνώσεις της στον τομέα της θεολογίας. Η Ιωάννα, όμως, δεν έπαυσε ποτέ να είναι και γυναίκα… Είχε δύο σφοδρές ερωτικές σχέσεις στη διάρκεια της ζωής της με δύο μοναχούς. Η μία μάλιστα θα είναι και αυτή που θα τις στοιχίσει τελικά και την ίδια της τη ζωή, αφού θα μείνει έγκυος και θα γεννήσει πρόωρα και απροειδοποίητα κατά τη διάρκεια μιας θρησκευτικής τελετής στην οποία παρίστατο, με αποτέλεσμα να λιντσαριστεί από το πλήθος  όταν αποκαλύφθηκε το φύλο της.

Η τρίτη ιστορία, τέλος, αφορά έναν μεγάλο έρωτα που εξελίχθηκε τελικά σε έναν μαύρο γάμο. Όταν ο ροκάς Μιχάλης Σαπουντζής θα γνωρίσει την Ιωάννα Καστρινάκη και θα την παντρευτεί, εκείνη δεν μπορούσε να φανταστεί πως θα χώριζαν μία μέρα και πως η ίδια θα πάθαινε μία αδικαιολόγητη εμμονή μαζί του. Αυτή την εμμονή μας εξιστορεί ο Βαγγέλης  Ραπτόπουλος και τα συναισθήματα που αυτή βιώνει προσπαθώντας-μάταια όπως αποδεικνύεται-να φέρει κοντά της και πάλι τον πρώην άνδρα της.

Τρεις ιστορίες φαινομενικά ρεαλιστικές, αλλά χρωματισμένες με έντονο άρωμα υπερρεαλισμού και αλληγορίας, που ανατέμνουν τις πάντοτε περίπλοκες σχέσεις ανδρών και γυναικών, τρεις ιστορίες που εξυμνούν, αλλά και που αφορίζουν τις γυναίκες, αιώνια θύματα της πατριαρχίας.

Κάτια Μαυρίδη, Ο πόνος των θεών, εκδ. Μιχάλη Σιδέρη

 

Ο τέταρτος μεταχριστιανικός αιώνας ήταν μία μεταβατική και ιδιαίτερα ταραγμένη εποχή, μια εποχή όπου ένας κόσμος κατέρρεε και ένας άλλος αναδυόταν. Η ειδωλολατρία έφθινε, πάρα πολύ σταδιακά, όμως, περισσότερο απ’ όσο μπορούμε να φανταστούμε εμείς σήμερα και μία άλλη θρησκεία κέρδιζε έδαφος, κυρίως χάρη στην ανοχή- αρχικά- και τη στήριξη, κατόπιν, των Ρωμαίων Αυτοκρατόρων: η νέα μονοθεϊστική θρησκεία του χριστιανισμού.
    Μονάχα ένα ιστορικό μυθιστόρημα θα μπορούσε να περιγράψει τόσο γλαφυρά την δύσκολη καθημερινότητα των απλών ανθρώπων που έζησαν σε τέτοιες ταραγμένες εποχές. Η αλήθεια είναι, βέβαια, ότι ελάχιστοι συγγραφείς-και πόσο μάλλον Έλληνες- αποπειρώνται να αγγίξουν τόσο παλιές εποχές με την πένα τους. Μία από αυτούς τους λίγους είναι και η νεαρή  Κάτια Μαυρίδη, οικονομολόγος και ιστορικός στις σπουδές της, με το δεύτερο συγγραφικό πόνημα που εκδίδει με τίτλο «Ο πόνος των θεών».
Η υπόθεση του μυθιστορήματος εκτυλίσσεται στην Αντιόχεια του τέταρτου μεταχριστιανικού αιώνα, κατά τη διάρκεια της βασιλείας του αυτοκράτορα Ουάλη (βασίλεψε από το 364 ως το 378) και του Μέγα Θεοδόσιου (βασίλεψε από το 379 ως το 395), δύο αυτοκράτορες που υπερασπίσθηκαν σθεναρά τον χριστιανισμό και καταδίωξαν τους παγανιστές. Κεντρικοί ήρωες του μυθιστορήματος είναι ο παγανιστής Αριστόμαχος, γιος βουλευτή στην Αντιόχεια και μελλοντικός βουλευτής και ο ίδιος, και η χριστιανή Θεοδώρα, κόρη σημαίνοντος και πλούσιου προσώπου στην Αντιόχεια, του Αμάλιου. Οι δύο νέοι θα βρεθούν εγκλωβισμένοι μέσα σε έναν γάμο που θα ξεκινήσει ως μία τυπική υποχρέωση και θα εξελιχθεί σε σφοδρό έρωτα, παρά τη μεγάλη διαφορά στις θρησκευτικές πεποιθήσεις και των δύο. Αποδεικνύεται έτσι ότι η θρησκευτική ανοχή προς τον άλλο είναι κάτι παραπάνω από δυνατή, αρκεί να υπάρχει θέληση και αμοιβαία κατανόηση.
Η αφήγηση της Μαυρίδη ακροβατεί διαρκώς μεταξύ των τόσο διαφορετικών αυτών δύο κόσμων των οποίων οι εκπρόσωποι συχνότατα δεν διακρίνονταν, δυστυχώς, από μετριοπάθεια εκείνη την εποχή. Ιδίως οι μελλοντικοί νικητές, οι χριστιανοί, ήταν αυτοί που διακατέχονταν από μεγαλύτερο φανατισμό. Φρενιασμένοι καλόγεροι γεμάτοι μίσος αρέσκονταν να καταστρέφουν αρχαία ιερά, καύσεις αρχαίων βιβλίων, διώξεις εθνικών και απαγορεύσεις των τελετών και της λατρείας τους, όλα τα παραπάνω ήσαν στην ημερήσια διάταξη. Παρ’ όλα αυτά, ο κόσμος του τέταρτου μεταχριστιανικού αιώνα θα  απέχει παρασάγγας από το να είναι αμιγώς χριστιανικός, όπως έχουμε οι περισσότεροι από εμάς στον νου μας.
Οι ήρωες της Μαυρίδη θα δημιουργήσουν μία ευτυχισμένη οικογένεια, σε πείσμα των δύσκολων καιρών που διανύουν, οι περιστάσεις δεν θα τους αφήσουν, όμως, να χαρούν την απόλυτη αυτή ευτυχία τους. Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει, επίσης, στο βιβλίο το γεγονός πως η όλη υπόθεση δεν εκτυλίσσεται στην Κωνσταντινούπολη, την πρωτεύουσα της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας εκείνη την εποχή, αλλά στην Αντιόχεια, μια από τις μεγαλύτερες πόλεις της αυτοκρατορίας τότε, για την οποία, όμως, δεν γνωρίζουμε, συνήθως παρά ελάχιστα.
Η έρευνα που προηγήθηκε από πλευράς της συγγραφέως φαίνεται σε κάθε σελίδα του βιβλίου. Το βιβλίο, όμως, δεν είναι μία ξερή ιστορική αφήγηση, αλλά, αντιθέτως, ένα συναρπαστικό πόνημα με ενδιαφέρουσα πλοκή, ζωηρούς διαλόγους και στρωτή αφήγηση. Τέλος, αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι η συγγραφέας καταφέρνει να διατηρήσει την ουδέτερη στάση της μέσα σε όλο αυτό το πραγματικό χάος των αντικρουόμενων απόψεων, του μίσους και του σκοταδισμού. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει-και δικαίως-ότι στο τέλος δεν θα καταλήξει να στηλιτεύσει με τον τρόπο της, στην τελευταία σελίδα, την εντελώς άδικη και ολοσχερή καταστροφή ενός κόσμου γεμάτου σοφία και γνώση που εν τέλει συντελέστηκε από τους χριστιανούς…

Δημήτρης Τσεκούρας, Η πόρτα, Una comedia humana, εκδ. βακχικόν

 

            Ένα μυθιστορηματικό κείμενο φιλοσοφικού και υπαρξιακού, κατά βάση, στοχασμού, καταθέτει στον λογοτεχνικό στίβο ο πεζογράφος, θεατρικός συγγραφέας και μεταφραστής Δημήτρης Τσεκούρας, ο οποίος σπούδασε Ελληνική Φιλολογία στο ΑΠΘ με ειδίκευση στη Γλωσσολογία. «Η πόρτα» ήταν το πρώτο έργο του που είδε το φως, εν έτει 2019 και επανεκδίδεται φέτος από τις εκδόσεις Βακχικόν. Έχει γράψει επίσης το μυθιστόρημα «Ο εραστής του Ντεβ Μάρτιν» (2024, εκδόσεις Βακχικόν) και το θεατρικό έργο «Εννιά»(2025, εκδόσεις Βακχικόν).

«Η πόρτα» είναι ένα πολύ ιδιαίτερο βιβλίο, ένα κείμενο βαθιού φιλοσοφικού στοχασμού που μας κάνει να στοχαστούμε πάνω στη μοναξιά του σύγχρονου ανθρώπου και στην αγωνία που τρέφει κάθε ανθρώπινο ον για το αναπόφευκτο τέλος του, τον αμείλικτο, απόλυτο, όσο και αναπόφευκτο θάνατο. Η γραφή του Τσεκούρα  είναι αρκετά ιδιόρρυθμη και ιδιαίτερη, η αφήγησή του διαθέτει ατμοσφαιρικότητα και ο τρόπος που χειρίζεται το θέμα του αρκετή πρωτοτυπία. Οι διάλογοι απουσιάζουν εντελώς από το παρόν πόνημα ως εκφραστικά μέσα και ο συγγραφέας μας περιγράφει τα γεγονότα μέσα από την αφήγηση  του παντογνώστη αφηγητή ο οποίος παρακολουθεί προσεκτικά τον ήρωα και μας εξιστορεί τα γεγονότα της ζωής του.

Πρωταγωνιστής είναι ένας διανοούμενος πενηντάρης για τον οποίο η αλήθεια είναι ότι ο συγγραφέας δεν μας λέει και πολλά για τον ήρωά του, το παρελθόν, τη δουλειά του κτλ. Προφανώς σκοπίμως μας αφήνει στο σκοτάδι και δεν μας λέει πολλά για αυτόν. Και αυτό διότι προτιμά να επικεντρωθεί στο προκείμενο: στη δράση του ήρωά του στο παρόν και στην αλλόκοτη πράξη στην οποία αυτός προβαίνει, δηλαδή να ξηλώσει την πόρτα του διαμερίσματός του, αφήνοντάς το ανοιχτό και τον προσωπικό του χώρο εκτεθειμένο στα μάτια των οποιονδήποτε, αλλά και των υποψήφιων ληστών.

Γιατί, όμως, ο ήρωας αποφασίζει να κάνει κάτι τέτοιο; Αν και δεν είναι ακόμη η ώρα του πιστεύει ότι, αν το διαμέρισμά του δεν έχει πόρτα, τότε θα τον βρουν πιο εύκολα όταν πεθάνει ολομόναχος, σαν το σκυλί στο αμπέλι. Από τη μυρωδιά. Διότι είναι απολύτως σίγουρος πως κανένας δεν θα τον αναζητήσει.

Σε αντίθεση με τον ίδιο τον ήρωα, ο συγγραφέας επιλέγει να περιγράψει ενδελεχώς τον χώρο στον οποίο ζει ο ήρωάς του. Όλα τα αντικείμενο υποδηλώνουν τη μοναξιά του: ο καναπές που έχει πολύ καιρό να νιώσει γυμνό γυναικείο κορμί επάνω του, το τηλέφωνο που δεν χτυπά ποτέ, τα πολλά βιβλία, οι δίσκοι και οι ταινίες που γεμίζουν τον άπλετο χρόνο καθώς και το ημιτελές χειρόγραφο που δεν λέει να τελειώσει...

Η μοναξιά, ο φόβος, η κατάθλιψη, το άγχος φαίνονται να είναι στην ημερήσια διάταξη. Οι σχέσεις με τους γείτονες ή με οποιονδήποτε άλλον είναι εντελώς ανύπαρκτες. Ειδικά όταν ο ήρωας αποφασίζει να βγάλει και την πόρτα από το σπίτι του, τότε οι γείτονες αρχίζουν να τον αποφεύγουν ακόμη περισσότερο.

Εκτός από το σπίτι, ο συγγραφέας δεν παραλείπει να περιγράψει και τον ίδιο εκτενώς: ο ήρωάς μας μοιάζει με τον Δομίνικο Θεοτοκόπουλο στο πρόσωπο! Ο ίδιος όμως θα προτιμούσε να μοιάζει με τον Ιερώνυμο Μπος, τον δικό του αγαπημένο ζωγράφο.

Ο ήρώας μας, λοιπόν, βγάζει την πόρτα του διαμερίσματός του και περιμένει εναγωνίως να δει ποιος θα εισβάλει στο σπίτι του. Και μία μέρα, πράγματι, συμβαίνει το απρόοπτο! Ο εισβολέας, όμως, δεν είναι αυτός που ο ήρωάς μας περίμενε…

Ένα μυθιστόρημα υπαρξιακής αγωνίας που ακροβατεί ανάμεσα στην τραγωδία και την κωμωδία.