Μήτσος Μυράτ, Μαρίκα Κοτοπούλη, Μία «σχεδόν» άγνωστη βιογραφία Εισαγωγή-Επιμέλεια- Επίμετρο Διονύσης Ν. Μουσμούτης

 

Πόσα γνωρίζουμε στ’ αλήθεια για μία από τις μεγαλύτερες, ομολογουμένως, Ελληνίδες ηθοποιούς του περασμένου αιώνα; Η διαθέσιμη βιβλιογραφία δεν είναι μεγάλη, γι’ αυτό η βιογραφία της γραμμένη από τον άνθρωπο που τη γνώρισε τόσο καλά από πρώτο χέρι, τον γαμπρό της και επίσης ηθοποιό, τον Μήτσου Μυράτ, δεν μπορεί παρά να είναι πολύτιμη. Η ευχάριστη αυτή πρωτοβουλία ανήκει στην εκδόσεις «Όταν», αλλά και στον Διονύση Μουσμούτη που επιμελήθηκε τη βιογραφία και γράφει την εισαγωγή και το επίμετρο.

«Ο κόσμος του θεάτρου είχε να λέει για το εκρηκτικό ταμπεραμέντο της, τη γλώσσα του «λιμανιού» που χρησιμοποιούσε, τον εθισμό της στη μορφίνη, τους παθιασμένους έρωτες στα νιάτα της, τα φιλοβασιλικά της φρονήματα και την υποστήριξη στο καθεστώς της 4^ης Αυγούστου, που δεν την εμπόδιζε να κρύβει διωκόμενους ηθοποιούς στα καμαρίνια της για να αποφύγουν τη σύλληψη. Ποια ήταν η Κοτοπούλη, που κάποιοι τη μισούσαν, και που ο ανταγωνισμός της με την άλλη σπουδαία του ελληνικού θεάτρου και συνομήλική της, την Κυβέλη, δίχαζε το κοινό σε φιλοβασιλικούς και βενιζελικούς;»

Το παραπάνω απόσπασμα, παρμένο από την εισαγωγή του βιβλίου, μας βάζει στο κλίμα σχετικά με τα όλα όσα έχουμε ακούσει κατά καιρούς για τη διάσημη ηθοποιό, και μας μαρτυρά μία μεγάλη αλήθεια: την εποχή εκείνη, του Εθνικού Διχασμού, οι φιλοβασιλικοί λάτρευαν την Κοτοπούλη, ενώ οι βενιζελικοί την Κυβέλη Αδριανού.

«Κάθε γειτονιά της παλιάς Αθήνας είχε την ιδιαίτερη ατμόσφαιρά της. Του Ψυρρή, ο κουτσαβακισμός, ο μουρουζισμός…Η Νεάπολις, η κιθάρα, η καντάδα, ο ρομαντισμός… Το Μεταξουργείο, ο πετροπόλεμος, η μαγκαρία, ο τσαχπινισμός, ο παιδιάστικος πανζουρλισμός… Όλη η Αθήνα και όλη η Μαρίκα. Το γέννημα και θρέμμα της Αθήνας».

Το εν λόγω απόσπασμα αποδεικνύει περίτρανα ότι η βιογραφία της Μαρίκας Κοτοπούλη δεν είναι μόνο βιογραφία της ίδιας, αλλά και σκιαγράφηση ολόκληρης εκείνης της ταραγμένης εποχής  στην Αθήνα του Εθνικού Διχασμού. Η εξιστόρηση των γεγονότων της ζωής της σταματάει κάπως απότομα, είναι η αλήθεια, με τη δολοφονία του μεγάλου αγαπημένου της Κοτοπούλη, του Ίωνα Δραγούμη στις 31 Ιουλίου του 1920.

Η βιογραφία είναι αρκετά ιδιόρρυθμη, δεν τηρεί αυστηρή χρονολογική σειρά, δίνει έμφαση στα παιδικά και στα νεανικά χρόνια της Κοτοπούλη, αλλά και στην εποχή της μεγάλης δόξας της, και αποτελεί επίσης βιογραφία και του ίδιου του συγγραφέα, του Μήτσου Μυράτ, αλλά και ολόκληρου του θεατρικού κατεστημένου της εποχής, των  τελών, δηλαδή, του 19^ου αιώνα, και των αρχών του 20^ου. Επιπροσθέτως, η βιογραφία διαθέτει αρκετή πρόζα, η οποία ζωντανεύει την  αφήγηση και την κάνει αρκετά λογοτεχνική στη μορφή της, παραμερίζοντας τον όποιο δοκιμιακό της χαρακτήρα. Ουσιαστικά πρόκειται για μία επιλεκτική εξιστόρηση κάποιων συγκεκριμένων γεγονότων της ζωής της, μία αυθόρμητη καταγραφή, την οποία διανθίζουν σπάνιες φωτογραφίες δικές της, αλλά και ανθρώπων του περιβάλλοντός της, πως του  αγαπημένου της Ιώνα Δραγούμη, του συγγραφέα Σπύρου Μελά, των ηθοποιών Ευτύχιου Βονασέρα, Κωνσταντίνου Σαγιώρ, Εδμόνδου Φυρστ, Τηλέμαχου Λεπενιώτη και άλλων πολλών.

Το επίμετρο περιέχει συνοπτικές βιογραφίες των κύριων προσώπων του βιβλίου και της ζωής της Κοτοπούλη, όπως και των θιάσων που έπαιξε και των παραστάσεων που έδωσε στο θεατρικό σανίδι. Το εκτενές παράρτημα, τέλος, περιέχει, αναφορές στη διάσημη ηθοποιό από εφημερίδες της εποχής.

Νίκος Α. Μάντης, Τοξική αρρενωπότητα, εκδ. Καστανιώτη

 

Τελευταία, έχουμε συνηθίσει να διαβάζουμε βιβλία ή συλλογές διηγημάτων που να δίνεται έμφαση στο γυναικείο φύλο και στους γυναικείους ρόλους. Επομένως, για μένα προσωπικά, η συλλογή διηγημάτων του Νίκου Μάντη αποτέλεσε μία ευχάριστη αλλαγή στη συνήθη εκδοτική θεματολογία. Είκοσι ένα διηγήματα γραμμένα για άνδρες από έναν άνδρα. Μια βουτιά-επιτέλους!-όχι στη γυναικεία ψυχολογία από έναν άνδρα, αλλά στην ανδρική ψυχολογία από έναν εκπρόσωπο του είδους. Προσοχή, όμως, η «πολλή» αρρενωπότητα μπορεί πολύ εύκολα να γίνει τοξική και, πράγματι, πολλές από τις καταστάσεις που διάλεξε ο συγγραφέας εδώ για να μας περιγράψει είναι τέτοιες ακριβώς…

Τα διηγήματά του Μάντη απεικονίζουν άνδρες σε κατάσταση παρακμής, ή ανδρών που βρίσκονται εν μέσω μιας διαδικασίας ελεύθερης πτώσης-από το κακό στο χειρότερο, δηλαδή, όπως διαβάζουμε στο οπισθόφυλλο του βιβλίου. Τα περισσότερα από τα διηγήματα του τόμου έχουν σαφή θεματολογία και τοποθέτηση στον χωροχρόνο, διανθισμένα με περιστασιακή πρόζα και έντονη περιγραφική διάθεση. Κάποια είναι αξιοπρόσεκτα για την πολύ ιδιαίτερη δομή τους, όπως τα Silver alert, Τα λέμε, Hook up, Σχήμα λόγου και Πολικές αρκούδες. Κάποια από αυτά έχουν δομή που προσιδιάζει σε εκτενές ελεύθερο ποίημα, άλλα αποτελούνται μονάχα από πρόζα και άλλα από αυτά  διαθέτουν μία πυκνή γραφή και ένα πολύ ιδιαίτερο αφηγηματικό στυλ. Λόγος πλούσιος, ζωντανός, με τη χρήση πολλών επιθέτων που μαρτυρά καλή χρήση της ελληνικής γλώσσας.

Ιστορίες ανδρών, επομένως, στις οποίες πρωταγωνιστούν, εκτός από ανδρικά πρόσωπα και όλα τα ανδρικά θέματα: το σεξ, οι σχέσεις, οι τσόντες, εφηβικά καμώματα και μαλώματα, οι γκόμενες, οι οθόνες, το χρήμα και η ισχύς μέσω αυτού, οι βόλτες, οι τσάρκες, αλλά, πάνω απ’ όλα οι γυναίκες… Τι αφορούν, όμως, τα εν λόγω διηγήματα; Ιδού λοιπόν, η θεματική τους.

Ένα περίεργο ραντεβού που καταλήγει ακόμα πιο περίεργα. Ο θάνατος ενός σκύλου σημαδεύει μία εφηβική φιλία μεταξύ αγοριών. Πως ένα reunion μεταφέρει τον αφηγητή πίσω στο αμαρτωλό εφηβικό παρελθόν του. Ένας μεσήλικας με οικογενειακά προβλήματα βλέπει πορνό στο PC, ενώ ένα αλκοτέστ στην Αγγλία και μία επίσκεψη σε έναν βάλτο εκεί παίρνει απρόσμενες διαστάσεις. Ένας άντρας φτιάχνει ένα ψεύτικο προφίλ της πεθαμένης γυναίκας του στο FB με σκοπό να την αναστήσει, αλλά γρήγορα η ιδέα του θα του γυρίσει μπούμερανγκ. Ο ομοφυλόφιλος Λέλος, από την άλλη, ανεβάζει συνεχώς βιντεάκια ομορφιάς, ενώ ο Γιωργάκης μας αφηγείται τη ζωή του στο χωριό.

Ένας διαζευγμένος πατέρας θέλει να βεβαιωθεί αν το παιδί είναι δικό του και μία εξωσυζυγική σχέση λήγει κάπως άδοξα. Ο Έκτορας και η Έλλη αποτελούν διάσημο ζευγάρι συγγραφέων, ενώ ένας πατέρας παίρνει την εκδίκησή του για την κόρη του τη στιγμή που παθαίνει έμφραγμα. Ακολουθεί ένας ιδιότυπος διάλογος ενός ζευγαριού που καταλήγει σε καυγά. Δύο φιλικά ζευγάρια και μία παράνομη ερωτική σχέση που φέρνει αδιέξοδα. Ένας άλλος άνδρας, από την άλλη, αναρωτιέται αν έκανε καλές επιλογές στη ζωή του. Ένα ερωτικό ραντεβού μεταξύ ομοφυλοφίλων-πως θα μπορούσε να εξελιχθεί-μας περιγράφει εν συνεχεία ο συγγραφέας και ύστερα ψάχνει για έναν ήρωά του συγγραφέα πως θα καταφέρει αυτός να εξασφαλίσει την υστεροφημία του, ενώ πέντε στρίπτερ άνω των πενήντα ετών ψάχνουν την ταυτότητά τους.

Άνδρες μεσήλικες, έφηβοι που το αίμα τους βράζει, άνδρες που δεν είναι τόσο αρρενωποί, αλλά ομοφυλόφιλοι, άνδρες φτιαγμένοι να αγαπούν και να αφοσιώνονται και άλλοι να μαλώνουν και να ταλαιπωρούν τις γυναίκες που σχετίζονται μαζί τους, άνδρες στρίπτερ, επαγγελματίες, παντρεμένοι, παράνομοι εραστές, όλοι αυτοί αποτελούν τον κόσμο της «Τοξικής αρρενωπότητας».

Alice Winn, In memoriam, εκδ. Ίκαρος

 

Σφοδρό αντιπολεμικό έπος, ύμνος στην ομοφυλοφιλία, αλλά και στην ειρήνη, η αποθέωση της πρόζας και του ωμού ρεαλισμού, συναρπαστικό μυθιστόρημα με κινηματογραφική δράση, όλα τα παραπάνω θα μπορούσαν να ειπωθούν για το ογκώδες μυθιστόρημα των 550 περίπου σελίδων της πρωτοεμφανιζόμενης Ιρλανδοαμερικανής συγγραφέως Άλις Γουίν που μεγάλωσε στο Παρίσι και σπούδασε στο Ηνωμένο Βασίλειο.

            Δεν είναι πολλές οι φορές που κάποιος συγγραφέας στη λογοτεχνία μίλησε για τις συνέπειες του πολέμου και τη δυσβάσταχτη καθημερινότητα των στρατιωτών στο μέτωπο με τόση ωμότητα και ειλικρίνεια, όπως συμβαίνει στο παρόν πόνημα. Και είναι πραγματικά απορίας άξιον που μία γυναίκα καταφέρνει να το κάνει αυτό τόσο παραστατικά, μία γυναίκα που δεν έχει πολεμήσει ποτέ στα χαρακώματα του Πρώτο Παγκοσμίου Πολέμου και είναι τόσο μακριά χρονικά από εκείνη την εποχή. Ο πόλεμος, εξάλλου, είναι αντρική υπόθεση, σωστά; Μάλλον όχι από ότι φαίνεται στο παρόν πόνημα. Μετά από την ανατομία της σχέσης και του σφοδρού έρωτα μεταξύ του Χένρι Γκοντ (Γερμανοβρετανού) και του αγαπημένου του  Σίντνεϋ Έλγουντ στο βιβλίο, εύλογη θα είναι η απορία του αναγνώστη σχετικά με το κατά πόσον θα μπορούσε να είναι αληθινή η εν λόγω ιστορία.

Υπήρξαν, άραγε, ιστορίες ομοφυλοφιλικού έρωτα στα χαρακώματα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου; Και πόσο συχνό άραγε ήταν το φαινόμενο της ομοφυλίας και του σοδομισμού στα αγγλικά οικοτροφεία στις αρχές του προηγούμενου αιώνα; Και εδώ οι ιστορικοί είναι που μας  ενημερώνουν ότι, πράγματι, η ομοφυλία άνθιζε μεν, στα αγγλικά οικοτροφεία, ωστόσο, στα χαρακώματα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, όπου εξαιτίας του περιορισμένου χώρου η ιδιωτικότητα ήταν ουσιαστικά ανύπαρκτη, κάτι τέτοιο θα ήταν σπάνιο.

Κι όμως, ο Γκοντ και ο Έλγουντ βρίσκουν τον τρόπο να διατηρήσουν της σχέση τους, η οποία ξεκίνησε στο οικοτροφείο Πρέσουτ, και θα είναι αυτή η σχέση που θα προσπαθήσει να θεραπεύσει τα ανείπωτα ψυχικά τραύματα που θα αφήσει στην ψυχή τους ο πόλεμος.

Η Γουίν φαίνεται να αγνοεί τις περιγραφές του χωροχρόνου και επικεντρώνεται καθαρά στον ίδιο τον άνθρωπο. Στα συναισθήματά του και στις πιο μύχιες σκέψεις του. Το μεγαλύτερο μέρος του κειμένου της αποτελείται από πρόζα. Οι όποιες περιγραφές δίνονται και αυτές μέσα από διαλόγους. Μέσα από αυτές ο αναγνώστης θα μυηθεί σε όλα τα φαινόμενα και τις καταστάσεις του πολέμου, όπως την επίθεση με χημικά όπλα, τον διαρκή φόβο του θανάτου που μπορεί να οδηγήσει στην τρέλα τον παθόντα, τις εφηβικές ανησυχίες των νεαρών που κλήθηκαν να υπηρετήσουν την πατρίδα τους πριν καλά καλά τελειώσει η εφηβεία τους, τις κατηγορίες για δειλία για όσους απέφευγαν να πάνε στον πόλεμο, το δύσκολο καθήκον του γραψίματος γραμμάτων στους συγγενείς των αποθανόντων, τη μοίρα των αιχμαλώτων και των βαριά τραυματισμένων, την αβεβαιότητα για το αύριο, τη φρίκη στη θέα των πτωμάτων, τον φόβο πριν από τη μάχη και τις διαταγές θανάτου που οι στρατιώτες δεν έχουν την επιλογή να παρακούσουν.Εν ολίγοις, όλος ο παραλογισμός του πολέμου συμπυκνωμένος σε λίγες σελίδες.

Το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου εκτυλίσσεται στο μέτωπο και στα μετόπισθεν, και μικρό μόνο μέρος στην αρχή του βιβλίου διαδραματίζεται στο οικοτροφείο Πρέσουτ, τότε που ο πόλεμος έχει ξεκινήσει και οι νέοι, που δεν γνωρίζουν, φυσικά, τη φρίκη του πολέμου, ανυπομονούν να ριχτούν σε αυτόν. Υπάρχει άραγε ηρωικός θάνατος; Αναντίρρητα, κάποιος τον βιώνει πιο ηρωικά όταν τον ακούει από τρίτους παρά όταν τον βλέπει να συμβαίνει μπροστά στα μάτια του στο μέτωπο. Τότε σίγουρα απομυθοποιείται και δεν έχει πια τίποτε το ηρωικό.

Εν κατακλείδι, πρόκειται για ένα από τα καλύτερα αντιπολεμικά έπη στην ιστορία της λογοτεχνίας από μία πρωτοεμφανιζόμενη συγγραφέα.

Cat Bohannon, Εύα, πως το γυναικείο σώμα πρωταγωνίστησε σε 200 εκατομμύρια χρόνια ανθρώπινης εξέλιξης, εκδ. Πατάκης

 

 

            Η Ιστορία, ως γνωστόν, κυριαρχείται από άνδρες πρωταγωνιστές. Κι όμως, στην ιστορία της εξέλιξης του ανθρώπινου σώματος οι περισσότεροι πρωταγωνιστές ήταν όλοι τους εκπρόσωποι του θηλυκού φύλου: η Εύα, η Ντόννα, η Πέργκι, η Λούσι, η Άρντι και τόσες άλλες αποτέλεσαν τους κομβικούς σταθμούς στη μακρά εξελικτική μας πορεία. Η συγγραφέας και διδάκτορας του Πανεπιστημίου της Columbia Cat Bohannon, ειδικευμένη στους τομείς της εξέλιξης της αφήγησης και της νόησης γράφει για όλες αυτές τις εξελικτικές «Εύες» ένα σπουδαίο σύγγραμμα με τίτλο: «Εύα, πως το γυναικείο σώμα πρωταγωνίστησε σε 200 εκατομμύρια χρόνια ανθρώπινης εξέλιξης». Το εν λόγω πόνημα, αν και δεν εντάσσεται στην ευκολοδιάβαστη και πιο δημοφιλή κατηγορία του μυθιστορήματος, εντούτοις είναι εξαιρετικά ευκολοδιάβαστο και κυρίως, πολύ, μα πολύ ενδιαφέρον, αφού πολλές από τις πληροφορίες που περιέχει θα μας εκπλήξουν ευχάριστα και θα μας ξαφνιάσουν.

Η Bohannon προβαίνει σε μία πολύ επιτυχημένη σύγκριση του ανδρικού και του γυναικείου σώματος και κατορθώνει να εντοπίσει τις διαφορές μεταξύ αρσενικού και θηλυκού και πως αυτές εξηγούνται βάση της βιολογικής μας εξέλιξης, όλα αυτά μέσα από εννέα συναρπαστικά κεφάλαια.

Στην εισαγωγή η συγγραφέας ασχολείται με το μείζονα πρόβλημα των ιατρικών μελετών των ημερών μας, ιατρικών μελετών που οι περισσότερες από αυτές είναι βασισμένες στα ανδρικά σώματα τα οποία δεν έχουν τις «παρενέργειες» των γυναικείων ορμονών και μας εξηγεί πόσο κακό είναι αυτό για τις ίδιες τις γυναίκες και τη φαρμακευτική αγωγή που τυχόν λαμβάνουν. Κατόπιν, εξετάζει την εξελικτική πορεία του γυναικείου σώματος μέσα από εννέα κεφάλαια-θέματα: γάλα, μήτρα, αντίληψη, πόδια, εργαλεία, εγκέφαλος, φωνή εμμηνόπαυση, έρωτας. Μέσα από αυτά θίγεται μια πολύ ενδιαφέρουσα σειρά θεμάτων που εξετάζει τις ανατομικές διαφορές μεταξύ των δύο φύλων και τις εξηγεί βάση της εξελικτικής μας πορείας.

Γνωρίζατε ότι ακόμα και οι άνδρες μπορούν να παράγουν γάλα από το στήθος τους; Ότι μία γυναίκα μπορεί να είναι μεν πιο αργή στο τρέξιμο από τους άνδρες, αλλά θα τους νικούσε στην αντοχή; Ότι μία γυναίκα μυρίζει και ακούει καλύτερα από τους άνδρες; Και για ποιον λόγο, άραγε, οι γυναίκες παρουσιάζουν καλύτερη αυτοϊαση σε μικροτραυματισμούς μυών από ότι τους άνδρες; Γνωρίζατε ότι η απόδοση της φωνής μιας γυναίκας εξαρτάται άμεσα από τον κύκλο της; Ή ότι οι γυναίκες έχουν καλύτερες αντιστάσεις στον καρκίνο;

Όλα τα παραπάνω θα είναι άγνωστα στους περισσότερους αναγνώστες. Το μόνο σίγουρο είναι ότι μετά την ανάγνωση του εν λόγω βιβλίου θα έχουμε απαντήσεις στις περισσότερες απορίες μας και θα έχουμε εντρυφήσει σε θέματα άγνωστα σε μας.

Στον επίλογο του βιβλίου της η συγγραφέας καταλήγει στο ότι, δυστυχώς, ο σεξισμός είναι αναπόφευκτος σε όλες τις κοινωνίες σήμερα, παρά το γεγονός ότι η ανθρωπότητα ξεκίνησε την ύπαρξή της σε μητριαρχικές κοινωνίες. Ουσιαστικά, εμείς οι ίδιες ήμασταν εκείνες που παραχωρήσαμε τις εξουσίες μας στους άνδρες-και το βιβλίο της Bohannon μας εξηγεί, μεταξύ άλλων, πως ακριβώς συνέβη αυτό.

Εν κατακλείδι, η «Εύα» είναι ένα βιβλίο διαφορετικό και συναρπαστικό, ένα βιβλίο που θα λατρέψουν οι εραστές της βιολογίας, της παλαιοναθρωπολογίας και της εξελικτικής ιστορίας του ανθρώπου, ένα βιβλίο που θα μας ξαφνιάσει ευχάριστα και θα μας μάθει πολλά πράγματα σχετικά με το ποιοι ακριβώς είμαστε και γιατί τα δύο φύλα διαφέρουν τόσο-αλλά και που δεν διαφέρουν τόσο όσο νομίζουμε!