Τζένη Μανάκη, Μικρός αιώνας, εκδ. Έναστρον

 

Ρέα Γαλανάκη, Το κέικ, εκδόσεις Καστανιώτη

 

Το μεταβατικό έργο στη μεγάλη έως τώρα λογοτεχνική πορεία της Ρέας Γαλανάκη με τίτλο «Το κέικ» επανεκδίδεται φέτος από τις εκδόσεις Καστανιώτη. Το συγκεκριμένο της πόνημα της Ρέας Γαλανάκη αποτελεί ένα από τα πρώιμα έργα της, το οποίο σηματοδότησε τη συγγραφική της πορεία από την ποίηση στα πεζά κείμενα. Εξάλλου, «Το κέικ» εντάσσεται στο είδος της αφηγηματικής ποίησης και είναι γραμμένο το 1980, όταν η Κρητικιά συγγραφέας βίωσε μία μεγάλη προσωπική τραγωδία, την οποία κατά, κάποιο τρόπο, θεράπευσε δια μέσου της συγγραφής του «Κέικ». Μέχρι στιγμής «Το κέικ» είναι το μοναδικό έργο της πολυγραφότατης Γαλανάκη  το οποίο εστιάζει αποκλειστικά σε μία δική της προσωπική ιστορία και όχι σε κάποια στιγμή της Ιστορίας του τόπου της, όπως συνηθίζει να κάνει, ιδίως μέσα από τα δύο πιο διάσημα ιστορικά της μυθιστορήματα, τον «Βίο του Ισμαήλ Φερίκ πασά» και τον «Αιώνα των λαβυρίνθων», τα οποία αμφότερα αναφέρονται στην ιστορία της οθωμανικής Κρήτης.

Μπορεί, επομένως, το προσωπικό βίωμα, μία τραυματική εμπειρία να μετουσιωθεί σε λογοτεχνία; «Το κέικ» μας αποδεικνύει ότι αυτό μπορεί να γίνει και μάλιστα με τον πιο πρωτότυπο, αλληγορικό και συμβολικό τρόπο.

«Το κέικ» αποτελεί, συν τοις άλλοις, και το πιο φεμινιστικό έργο της Γαλανάκη, γραμμένο στα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης, την εποχή εκείνη κατά την οποία άρχισε να αφυπνίζεται η γυναικεία χειραφέτηση.

Ποια είναι, λοιπόν, η πρώτη ύλη που αποτέλεσε την αφορμή για τη συγγραφή του συγκεκριμένου έργου; Όπως μας λέει η ίδια στον πρόλογο του βιβλίου της:

 «Καταθέτω, λοιπόν, στο μικρό προλογικό αυτό σημείωμα, το οποίο συνοδεύει την επανέκδοση του βιβλίου, τις παρακάτω λέξεις/ γεγονότα που βρίσκονται πίσω από το βιβλίο μου, αφού λίγο πολύ είθισται στην εποχή μας να μιλάμε πιο προσωπικά: μία απρόβλεπτη εγκυμοσύνη, ένας πιεσμένος γάμος-ναυάγιο, ένας πρόωρος τοκετός κι ο θάνατος του νεογέννητου δυο μέρες αργότερα, η εγκατάλειψή μου, μία απόπειρα αυτοκτονίας, λίγες επισκέψεις σε ψυχίατρο για αρωγή».

Αυτή είναι η αιτία προκειμένου να δημιουργήσει η συγγραφέας είκοσι τέσσερα μικρά αφηγηματικά ποιήματα, χωρισμένα σε έξι κεφάλαια με τους τίτλους «Το ένα και το άλλο μέτρο», «Οι παγίδες», «Το παιχνίδι», «Στο κρεβάτι», «Ο θάνατος και η κηδεία» και «Τώρα εγώ», στα οποία μας αφηγείται με αλληγορικό και συμβολικό τρόπο την παραπάνω ιστορία που τόσο της στοίχισε ψυχικά. Η αφηγηματική τεχνική της εικονοποιίας χρησιμοποιείται κατά κόρον. Εικόνες από την καθημερινότητα της ζωής στην ελληνική ύπαιθρο αλλά και στο σπίτι-κόκορες που σφάζονται για μαγείρεμα, γυναίκες στην κουζίνα που μαγειρεύουν κέικ-, αλλά και το σύμβολο του άνδρα-δυνάστη-κυνηγού και τις αετίνας, χρησιμοποιούνται προκειμένου να αποδώσουν την οδυνηρή πορεία της τραγικής κρυμμένης γυναίκας-ηρωίδας προς την τελική κάθαρση και τη λύτρωση.

Στην παρούσα έκδοση του 2026 το μικρό έργο της Γαλανάκη συνοδεύεται στο τέλος από τρεις μελέτες που γράφτηκαν για το κέικ. Έτσι η Karen  nav Dyck, Καθηγήτρια Νεοελληνικής Λογοτεχνίας στο Columbia μας λέει για το έργο: «Το κέικ διδάσκει ότι το σχήμα της γυναίκας είναι και ποιητικά και πολιτικά φορτισμένο- καθώς η αναβαλλόμενη γέννηση είναι και ύφος γραφής και φεμινιστική διακήρυξη», ενώ η Άντεια Φραντζή, Καθηγήτρια Νεοελληνικής Λογοτεχνίας στο ΑΠΘ συμπληρώνει: «Το κέικ θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί ως ένα βιβλίο ανεστραμμένης θέασης των παραδοσιακών στερεοτύπων», για να καταλήξει η Σοφία Βούλγαρη, Καθηγήτρια Νεοελληνικής Λογοτεχνίας στο ΔΠΘ ότι «Στο τελευταίο κομμάτι του κέικ η Γαλανάκη ανακεφαλαιώνει τα συστατικά της ποιητικής της, η οποία ανάγεται σε τόπο άρθρωσης ενός γυναικείου τρόπου γραφής».

Ένα έργο, επομένως, που είναι μεν μικρό σε μέγεθος, απαιτεί, όμως, όλη μας την προσοχή καθώς θα το διαβάζουμε είναι το έργο της Γαλανάκη.

Ελένη Πριοβόλου, Η βίβλος της Ιώβ, εκδ. Καστανιώτη

 

 

            Ένα μυθιστόρημα-φόρο τιμής για μία από τις πρώτες γυναίκες Ελληνίδες πεζογράφους, την Κωνσταντινουπολίτισσα Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου συγγράφει η Ελένη Πριοβόλου, η βραβευμένη και πολυγραφότατη συγγραφέας πολλών ιστορικών μυθιστορημάτων που η υπόθεσή τους διαδραματίζεται στη νεότερη περίοδο της ελληνικής ιστορίας.

Το νέο της πόνημα ακούει στον παράξενο τίτλο «Η βίβλος της Ιώβ» . Ο Ιώβ, ως γνωστόν, ήταν βιβλικό πρόσωπο, αυτός που υπέμεινε με σθένος τις δοκιμασίες του Θεού-εξ’ ου και η φράση «ιώβειος υπομονή». Κατ’ επέκταση, στο συγκεκριμένο μυθιστόρημα η Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου παρομοιάζεται με τον Ιώβ, αφού μία γυναίκα γραμματιζούμενη και δασκάλα κατά τον 19^ο και στις αρχές του 20^ου αιώνα θα έπρεπε να διαθέτει «ιώβεια υπομονή», προκειμένου να υπερνικήσει όλες τις προκαταλήψεις που ήταν αναγκασμένη να αντιμετωπίσει από την κοινωνία.

Η Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου (1867-1906) ήταν γνωστή δασκάλα, διηγηματογράφος και αρθρογράφος από την Κωνσταντινούπολη και υπέρμαχος της καθιέρωσης της δημοτικής. Θεωρείται επίσης μία από τις πρώτες φεμινίστριες. Η Παπαδοπούλου συνδέθηκε και με τον Μακεδονικό Αγώνα, αφού είχε επαφές τόσο με τον Παύλο Μελά, όσο και με τον Γερμανό Καραβαγγέλη. Πέθανε από καρκίνο στο στομάχι σε νοσοκομείο της Κωνσταντινούπολης.

Δεν φαίνεται διόλου περίεργο στους αναγνώστες της Πριοβόλου το γεγονός ότι εκείνη επέλεξε να ασχοληθεί συγγραφικά με το συγκεκριμένο θέμα, εφόσον και η ίδια η συγγραφέας είναι γνωστή για τις φεμινιστικές δράσεις της και τους αγώνες της εναντίον κάθε μορφής «σκοταδισμού», όπως ακριβώς, δηλαδή, και η ηρωίδα του βιβλίου της, η οποία δεν διστάζει να εκφέρει πολλές φορές, αν και γυναίκα, ανοιχτά τη γνώμη της για τον συντηρητικό κλήρο, για τον αιμοσταγή σουλτάνο του καιρού της, τον Αβδούλ Χαμίτ, για την εκπαίδευση του λαού, για την κοινωνική αδικία και τις κάθε λογής ανισότητες, αλλά και για τη θέση των γυναικών στην κοινωνία του καιρού της.

Η αφήγηση παραμένει σε πρώτο πρόσωπο καθ’ όλη τη διάρκεια του μυθιστορήματος. Η ίδια η Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου, βρισκόμενη στο τέλος της ζωής της και νοσηλευόμενη στο νοσοκομείο Βαλουκλί της Κωνσταντινούπολης, μας αφηγείται τη ζωή της μέσα από μία συνεχή εναλλαγή του παρόντος με το παρελθόν. Η ίδια η Αλεξάνδρα ανασύρει μνήμες από τα παιδικά της χρόνια, από τα χρόνια της νιότης της και από τα ταξίδια της στη Θεσσαλονίκη, την Αθήνα, τη Βιέννη, το Βουκουρέστι, το Μελένικο και άλλα μέρη και τις αναμειγνύει με εικόνες από το σημερινό και οδυνηρό παρόν του νοσοκομείου.

«Ο Βόσπορος έχει μια απόκοσμη μαγεία. Εκεί μήπως δεν ακούστηκε το τραγούδι των Σειρήνων; Οι ακτές του είναι πυκνόφυτες και οι κήποι του δάση ολόκληρα. Μέρη καλλιεργημένα και μέρη δασωμένα με πλατάνους, φιλύρες και άγριες καστανιές. Ακούω γέλια και μουσικές. Βλέπω χρώματα και μυρίζω το άρωμα μιας ολάνθιστης νιότης. Οι εικόνες χάνονται μέσα σε μιαν αχλή, αλλά οι ήχοι παραμένουν θαλεροί. Όλα μεταστοιχειώνονται σε ήχους. Αέρας, παφλασμός, βροχή, χιόνι, γέλια, οιμωγές, κρυφομιλήματα, πατήματα, σουρσίματα, ανακάτεμα γλωσσών, τραγούδια, η φωνή του ιμάμη, η καμπάνα, πλανόδιες φωνές, ο ήχος από την μπουρού των καραβιών, κουδούνια μανάβηδων, κρωξίματα γλάρων… Μουσική μία. Η Πόλη».

Έτσι μας περιγράφει η Πριοβόλου, με τις γνωστές αυτές πληθωρικές γλωσσικά και μαγευτικές περιγραφές της, την Πόλη, δια στόματος της ηρωίδας της. Η αφήγηση της Αλεξάνδρας συντελείται δίχως βιασύνη, ήρεμα και με κάθε διάθεση σχολιασμού από μέρους της, όλων όσων την περιβάλλουν: φίλων, συγγενών, έτερων λογίων και άλλων.

Η Πριοβόλου μας προσφέρει ένα ακόμη υπέροχο ιστορικό μυθιστόρημα δίχως να ξεφεύγει από τη λογική, τη θεματολογία και το ύφος των προηγούμενων βιβλίων της και μας συστήνει μία άγνωστη Ελληνίδα πεζογράφο, άγνωστη στους περισσότερους από εμάς.

Θανάσης Διαμαντόπουλος, Οι πρωθυπουργοί της Μεταπολίτευσης, Μια περίοδος, Δέκα Πρωθυπουργοί, Έντεκα Πρωθυπουργίες, εκδ. Μεταίχμιο

 

                Στις μέρες μας, τις μέρες της παραπληροφόρησης και της ιντερνετικής ακμής, τείνει να αγνοείται ο άλλοτε χρυσός κανόνας των ιστορικών ότι πρέπει απαραιτήτως να περάσουν τουλάχιστον πενήντα χρόνια από το ιστορικό γεγονός για το οποίο γράφουμε. Επόμενο ήταν να μην ισχύει πια κάτι τέτοιο σε έναν κόσμο όπου όλα κινούνται πλέον με ταχύτητες τρελές στον ρυθμό τους. Απαραίτητο, όμως, για να γίνει κάτι τέτοιο, είναι ο ιστορικός που γράφει για σύγχρονά του γεγονότα να είναι όσο πιο αντικειμενικός εξωτερικός παρατηρητής είναι εφικτό. Διότι μπορεί να μην νοείται ότι μπορούμε να απαλλαγούμε εντελώς από τον όποιο υποκειμενισμό μας όταν γράφουμε, μπορούμε, όμως, να κρατήσουμε τα προσχήματα, να ρίξουμε μία ψύχραιμη ματιά στα γεγονότα και να τα αξιολογήσουμε δίχως ιδεολογικές παρωπίδες και προσωπικές συμπάθειες και αντιπάθειες.

Αυτό ακριβώς φαίνεται να κάνει και ο έγκριτος ιστορικός Θανάσης Διαμαντόπουλος στο πρόσφατο έργο του σχετικά με τους Πρωθυπουργούς της Μεταπολίτευσης, εκείνους, δηλαδή, από κάθισαν στο τιμόνι της χώρας από το 1974 και μετά. Δέκα πρωθυπουργοί και έντεκα πρωθυπουργίες επομένως, με τον έναν από αυτούς να διευθύνει τις τύχες της χώρας σε δύο διακοπτόμενες θητείες, αξιολογούνται στο παρόν πόνημα με τη ματιά του ψύχραιμου, εξωτερικού, όσο και αντικειμενικού και απαλλαγμένου από πάθη και προκαταλήψεις παρατηρητή. Ο Διαμαντόπουλος στο  εν λόγω πόνημα ενδύεται ταυτόχρονα δύο ρόλους, όπως μας λέει ο ίδιος στην αρχή του βιβλίου του: εκείνον του πολιτικού επιστήμονα και πολιτειολόγου από τη μία, αλλά και εκείνον  του πολιτικοποιημένου και παρεμβατικού πολίτη, από την άλλη, μιας και τον τελευταίο ρόλο δεν μπορούσε και δεν ήθελε να τον αποβάλλει , όπως ίσως θα περίμεναν να κάνει κάποιοι αναγνώστες. Εξάλλου, όπως μας λέει και ο ίδιος, πέρα από τις πηγές του, τα γραφόμενά του βασίζονται πολλές φορές και σε προσωπικές μαρτυρίες ανθρώπων που βρίσκονται ακόμη εν ζωή σήμερα, είτε τους ίδιους τους απερχόμενους πρωθυπουργούς, είτε ανθρώπους από τα περιβάλλοντά τους που ο συγγραφέας γνωρίζει προσωπικά.

Ο Διαμαντόπουλος θεωρεί- και δικαίως- πως τα πεπραγμένα μεγάλων πρωθυπουργών της περιόδου πριν από τη Χούντα, όπως για παράδειγμα, του Καποδίστρια, του Χαρίλαου Τρικούπη, ή του Ελευθερίου Βενιζέλου, έχουν, μέχρι τώρα, μελετηθεί, αναλυθεί και προβληθεί επαρκώς, ενώ, αντίθετα, δεν συμβαίνει το ίδιο με το έργο των πρωθυπουργών της Μεταπολίτευσης.

Για κάθε έναν από τους πρωθυπουργούς-Κωνσταντίνος Καραμανλής, Γεώργιος Ράλλης, Ανδρέας Παπανδρέου, Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, Κώστας Σημίτης, Κώστας Καραμανλής, Γιώργος Παπανδρέου, Αντώνης Σαμαράς, Αλέξης Τσίπρας και Κυριάκος Μητσοτάκης- ο Διαμαντόπουλος έχει να πει από έναν καλό-και από έναν κακό- λόγο αντιστοίχως.  Αφού παραθέσει τα πεπραγμένα του, δεν διστάζει να εκφράσει το συνολικό πρόσημο της πρωθυπουργίας του εκάστοτε πρωθυπουργού, ένα πρόσημο πότε θετικό και πότε αρνητικό, ανάλογα με το προς τα πού γέρνει κάθε φορά η ζυγαριά.

Στην αρχή του βιβλίου, εκτός από την εισαγωγή, υπάρχει και ένα προειδοποιητικό σημείωμα που απευθύνεται στους αναγνώστες, και στο τέλος ένα χρήσιμο παράρτημα, η παράθεση της απαραίτητης βιβλιογραφίας, ένα ευρετήριο κύριων ονομάτων, αλλά και φωτογραφίες των πρωθυπουργών. Επιπλέον, στο τέλος κάθε σύντομου κεφαλαίου για τον εκάστοτε πρωθυπουργό, παρατίθενται σημειώσεις σχετικά με τις πηγές που χρησιμοποίησε ο συγγραφέας, αλλά και χρήσιμες διευκρινήσεις για κάποια γεγονότα.

Ένα χρήσιμο βιβλίο, επομένως, που εστιάζει στον «ιστορικό ενεστώτα», στο «ιστορικό παρόν» της πατρίδας μας που μελετά τα πεπραγμένα δημοσίων ανδρών, αυτό είναι το εν λόγω πόνημα. Μάλιστα, όπως μας λέει και ο ίδιος, τα εν λόγω κείμενα για κάθε έναν από τους πρωθυπουργούς είχαν δημοσιευτεί ξεχωριστά στον ιστότοπο Liberal. gr το καλοκαίρι του 2025. Αυτά τα κείμενα, φυσικά, ξαναδουλεύτηκαν, εμπλουτίστηκαν, αλλά και περικόπηκαν, προτού αποτελέσουν το περιεχόμενο του παρόντος πονήματος.

Οπωσδήποτε, μεγάλο είναι το ρίσκο που παίρνει ο συγγραφέας, καθώς πάντοτε υπάρχουν καλοθελητές οι οποίοι περιμένουν στη γωνία για να προσάψουν μία κάποια μεροληψία στις κρίσεις που εκφέρει ο συγγραφέας για τα δημόσια πρόσωπα. Κανένας, όμως, ψύχραιμος και απαλλαγμένος από ιδεολογικές αγκυλώσεις παρατηρητής, δεν μπορεί να αρνηθεί, για παράδειγμα, ότι όσο και αν ο λαοπλάνος Ανδρέας Παπανδρέου έδωσε στον λαό να φάει «με χρυσά κουτάλια» αποκομίζοντας έτσι την αμέριστη αποδοχή από τους περισσότερους Έλληνες, δεν έκανε τεράστια ζημιά στα οικονομικά της χώρας με τις αλόγιστες πρακτικές του. Κανένας επίσης δεν μπορεί να αρνηθεί τη στιβαρή διακυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή, το αμφίσημο πρόσημο της διακυβέρνησης Μητσοτάκη, την αποτυχία της κυβέρνησης Τσίπρα ή τα πολλά και χρήσιμα έργα που έγιναν επί πρωθυπουργίας του Σημίτη.

Εν κατακλείδι, πρόκειται για ένα τολμηρό βιβλίο, ευκολοδιάβαστο χάρη στο μικρό του μέγεθος,  που τολμά να μιλήσει για όλα τα παραλειπόμενα, τα αμφιλεγόμενα και τα πρόσφατα θέματα της πολιτικής επικαιρότητας, θέματα για τα οποία αποφεύγουν, συνήθως, οι ομόλογοί του να εκφραστούν. Επιπλέον, το εν λόγω βιβλίο συμπληρώνει ένα κενό που υπάρχει στη σημερινή ιστοριογραφία σχετικά με τα πολιτικά γεγονότα της περιόδου από το 1974 και μετά.