Αλέξης Σταμάτης, Το λευκό δωμάτιο, εκδ. Καστανιώτη, 2021, σελ.219

 

https://www.kastaniotis.com/catalog/product/view/id/15935/s/to-leuko-domatio/

 Μια αλληγορία εγκλεισμού

Μπορούν άραγε να δραπετεύσουν οι ήρωες από ένα βιβλίο ή ένα θεατρικό και να συνεχίσουν τις ζωές τους ανεξάρτητα από τη βούληση των Νονών-Δημιουργών τους;  Κι αν, ναι τι θα μπορούσαν να συζητούν μεταξύ τους χαρακτήρες από πολλά διαφορετικά έργα; Τι κοινό μπορεί να έχει η "Έντα Γκάμπλερ" από το ομώνυμο έργο του Ερρίκου Ίψεν με τη Μπλανς από το "Λεωφορείον ο Πόθος" του Τένεσι Ουίλιαμς; Μήπως οι χαρακτήρες οφείλουν να χρωστούν αιώνια ευγνωμοσύνη σε αυτούς που τους έδωσαν την υπόστασή τους; Έχουν εν τέλει την ελευθερία να κάνουν ό,τι θέλουν ή μήπως όχι; Κι αν ο συγγραφέας έκανε λάθος και δεν τα έφτιαξε όλα σωστά; Κι αν ο ίδιο ο χαρακτήρας είναι ένα λάθος από μόνος του, τι γίνεται τελικά;

"..."Δεν θα θέλατε να είστε έξω, ελεύθερος;" ρώτησε η Έντα.

"Έξω πού; Ελεύθερος τελικά από τι;"

"Έξω στον κόσμο, ελεύθερος από τον ρόλο. Να είχατε μια άλλη μοίρα. Όχι αυτόν τον θάνατο, δηλητηριασμένος στο πάτωμα μες στα αίματα".

"Με δεν ξέρω να υπάρχω αλλιώς, αγαπητή μου"..." 

Τον παραπάνω διάλογο έχουν στο βιβλίο του Αλέξη Σταμάτη με τίτλο "Το λευκό δωμάτιο" η ασυμβίβαστη, παθιασμένη και "αιρετική" Έντα Γκάμπλερ και ο μοιρολάτρης και ρεαλιστής Πρίγκιπας Άμλετ του Σαίξπηρ σχετικά με το αν πρέπει να εγκαταλείψουν ή όχι την Πανσιόν της Φλόρας -και τον ρόλο τους στο βιβλίο του Νονού-Δημιουργού τους.

Η Έντα Γκάμπλερ είναι ο μοναδικός απροσάρμοστος χαρακτήρας στην ορεινή Πανσιόν της Φλόρας, μιας Πανσιόν η οποία φιλοξενεί  χαρακτήρες έργων. Η Έντα είναι επίσης εκείνη που κινεί την πλοκή του βιβλίου. Επιθυμεί διακαώς να ξεφύγει από την Πανσιόν και από  τον ρόλο της στο έργο. Μπορεί όμως να τα καταφέρει;

Συγκάτοικός της και συμπρωταγωνίστρια είναι η Μπλανς, αλλά παρόντες στην Πανσιόν της Φλόρας και άλλοι γνωστοί χαρακτήρες λογοτεχνικών έργων που εμφανίζονται περιοδικά στις σελίδες του βιβλίου. Το δυνατότερο σημείο, το αποκορύφωμα της πλοκής και το απαύγασμα του νοήματος στο "Λευκό Δωμάτιο" είναι, χωρίς αμφιβολία, το γεύμα στο οποίο θα είναι συνδαιτυμόνες η Έντα, ο Φάουστ του Γκαίτε, ο Γιόζεφ Κ από τη Δίκη του Κάφκα, η Αλίκη από τη Χώρα των Θαυμάτων, καθώς και ο πιο αινιγματικός απ' όλους τους χαρακτήρες, ο Άμλετ από το ομώνυμο έργο του Σαίξπηρ, ο οποίος θέλει να τον αποκαλούν Πρίγκιπα. Στη συζήτηση αυτή θα αποκαλυφθούν πολλά σχετικά με τις προθέσεις, τον ρόλο και τον χαρακτήρα των πρωταγωνιστών. Θα μπορέσει η Έντα να πείσει τους υπόλοιπους σχετικά με την ορθότητα της απόφασής της για απόδραση; Ιδού πως υποστηρίζει η ίδια την απόφασή της να φύγει:

"Αυτός ο κόσμος ήταν στερημένος από την ομορφιά, ήταν ένας κόσμος θλιβερός. Η φυγή της δεν είχε στόχο να σώσει μόνο τον εαυτό της. Θα ήταν ένα παράδειγμα για όλους. Για έναν άλλον κόσμο. Ποθούσε να βρει έναν τρόπο να τον αλλάξει, μια γλώσσα που να τον ανατρέψει, έναν τρόπο να επαναφέρει το υψηλό, το ωραίο, το σημαντικό. Ήθελε κάτι ανώτερο: νέες μορφές, νέες αρμονίες. Για ν' αρχίσει κάτι καινούργιο. Όχι άλλη επανάληψη. Όχι άλλα παλιά είδωλα".

 Όλοι πάντως δείχνουν να φοβούνται τις συνέπειες της απόδρασης και ιδίως το μυστηριώδες Λευκό Δωμάτιο. Όλοι εκτός από την ίδια την Έντα. Το τι ακριβώς είναι αυτό το Λευκό Δωμάτιο ο αναγνώστης το μαθαίνει στο τέλος μέσα από ένα απροσδόκητο φινάλε.

Συχνά-πυκνά ο συγγραφέας δανείζεται τα λόγια των πρωταγωνιστών του από τα ίδια τα λογοτεχνικά ή θεατρικά έργα στα οποία πρωταγωνιστούν. Κάθε χαρακτήρας παρουσιάζεται ολοκληρωμένα και μπορεί να μεταλλάξει τα καθεαυτό λογοτεχνικά χαρακτηριστικά του καθώς εξελίσσεται η υπόθεση. Έτσι, η Αλίκη αντιπροσωπεύει τη φαντασία, ο Άμλετ το αίνιγμα, η Φλόρα την ισορροπία, η Έντα την αντισυμβατικότητα, ο Γιόζεφ Κ την έκπληξη και η Μπλανς την παραίτηση. Ολόκληρη όμως την πλοκή του έργου τη διατρέχουν, σελίδα με σελίδα, οι έντονες ψυχολογικές μεταπτώσεις της Έντα.

Ο Αλέξης Σταμάτης κινείται με μαεστρία ανάμεσα σε πολλά αφηγηματικά είδη σε ένα βιβλίο που μπορεί να χαρακτηριστεί συγχρόνως θρίλερ, μυθιστόρημα αλληγορίας και μαγικού ρεαλισμού, θεατρικό, αλλά και παιχνίδι μεταξύ πολλών διαφορετικών λογοτεχνικών ειδών. Εν ολίγοις, ένα βιβλίο υβριδικό που βασίζεται σε μια πρωτότυπη αναγνωστική ιδέα η οποία γεννήθηκε μέσα από την αγάπη του συγγραφέα για τη Λογοτεχνία. Ένα πόνημα για όλους εκείνους τους χαρακτήρες που δεν αξιώθηκαν να ζήσουν αληθινά, παρά μονάχα στο μυαλό των δημιουργών τους και των αναγνωστών. Ένας γοητευτικός διάλογος μεταξύ ρεαλισμού και υπερρεαλισμού, μεταξύ φαντασίας και πραγματικότητας.

Τέλος, αξίζει να σημειωθεί ότι τη υπόθεση του βιβλίου μεταφέρθηκε, σχεδόν συγχρόνως με την έκδοση του βιβλίου, και στο θέατρο, μία σπάνια και ευτυχή για τον ελληνικό εκδοτικό χώρο συγκυρία.

Δημήτρης Μπουραντάς, Λουκάς Κ.Παπάζογλου, Μαθήματα ηγεσίας από τους ήρωες του 1821, εκδ. Ψυχογιός, 2021, σελ.291

 

https://www.psichogios.gr/el/polytima-mathhmata-hgesias-apo-hrwes-toy-1821.html

 

Θα μπορούσαν άραγε να μας δώσουν μαθήματα ηγεσίας οι διάσημοι ήρωες του 1821; Οπωσδήποτε θα μπορούσαν, όχι μόνο μέσω των σωστών επιλογών και των πράξεών τους, αλλά και μέσα από τα λάθη τους. Αυτό υποστηρίζουν τουλάχιστον οι συγγραφείς του παρόντος πονήματος, ο ειδικός επί του θέματος της ηγεσίας Δημήτρης Μπουραντάς και ο πρωτοεμφανιζόμενος στον χώρο Λουκάς Παπάζογλου. 

Το βιβλίο "Μαθήματα ηγεσίας από τους ήρωες του 1821", αποτελεί έναν συγκερασμό συγγράμματος για την Ιστορία και την Προσωπική Αυτοβελτίωση. Απευθύνεται, επομένως, τόσο στους ιστοριοδίφες, όσο και σε εκείνους που θέλουν να βελτιώσουν τις ικανότητές τους στη διοίκηση. Οι συγγραφείς αποσκοπούν με  αυτό να μεταδώσουν στους αναγνώστες πολύτιμες πρακτικές και συμβουλές σχετικά με τη διοίκηση και το προφίλ που πρέπει να έχει ο επιτυχημένος ηγέτης στη σημερινή εποχή. 

Όπως όμως είναι κοινώς παραδεκτό, ο άνθρωπος διδάσκεται καλύτερα μέσα από ζωντανά ιστορικά παραδείγματα και όχι μονάχα από τα λόγια και τη θεωρία. Έτσι, τα πεπραγμένα των αγωνιστών του 1821 τεκμηριώνουν στο μέγιστο τα λεγόμενα των συγγραφέων.

Στον πρόλογο οι συγγραφείς μας εξηγούν με ποιον ακριβώς τρόπο μπορούμε να αξιοποιήσουμε το παρόν πόνημα. Στη συνέχεια, στην εισαγωγή προσφέρουν έναν ορισμό του ηγέτη και καθορίζουν όλα εκείνα τα στοιχεία που πρέπει να έχει ένας επιτυχημένος αρχηγός που αποστολή του έχει να κατευθύνει σωστά την ομάδα του για την επίτευξη ενός κοινού στόχου. Επίσης προσδιορίζουν τη διαφορά του από τον μάνατζερ, καθώς και τα διαφορετικά ηγετικά στυλ που μπορεί να ακολουθήσει ένας ηγέτης ανάλογα με την περίσταση.

Κατόπιν εξετάζονται οι βίοι ένδεκα αγωνιστών του 1821 και αναλύονται οι πράξεις τους υπό το πρίσμα της επιτυχημένης- ή όχι σε ορισμένες περιστάσεις- ηγεσίας τους-. Πρώτα απ' όλα εξετάζεται ο βίος και τα πεπραγμένα της μεγαλύτερης και πιο αναγνωρίσιμης μορφής του 1821, του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη. Ακολουθούν οι περιπτώσεις των Γεωργίου Καραϊσκάκη, Ανδρέα Βώκου-Μιαούλη, Κωνσταντίνου Κανάρη, Γρηγορίου Δικαίου-Παπαφλέσσα, Οδυσσέα Ανδρούτσου, Νικηταρά Τουρκολέκα, Μάρκου Μπότσαρη και Αθανασίου Γραμματικού-Διάκου, ενώ περιλαμβάνονται και οι βίοι δύο γυναικών που έπαιξαν κι αυτές σπουδαίο ρόλο στον Αγώνα, της Λασκαρίνας Μπουμπουλίνας-Πινότση και της Μαντώς Μαυρογένους.

Οπωσδήποτε κανένας από τους διάσημους αυτούς ήρωες δεν διεκδικεί το αλάθητο. Όλοι τους όμως αγωνίστηκαν με σθένος για την απελευθέρωση της Ελλάδας και με προσήλωση στους στόχους τους. Κάποιοι διέπραξαν μικρότερα λάθη, κάποιοι μεγαλύτερα. Κάποιοι έτρεφαν υπερβολική αυτοεκτίμηση, άλλοι ήταν πιο ταπεινόφρονες. Κάποιοι τυφλώθηκαν προσωρινά από το μίσος για τους εχθρούς τους, άλλοι υπήρξαν ψυχραιμότεροι. Κάποιοι διαχειρίστηκαν καλύτερα τον επονείδιστο ελληνικό εμφύλιο, άλλοι όχι και τόσο. Όλοι τους όμως έχουν από ένα χρήσιμο μάθημα να μας δώσουν σε ό,τι αφορά το πρότυπο της ηγεσίας σε χαλεπούς και ταραγμένους καιρούς.

Παράλληλα, ο αναγνώστης θα μάθει κάποιες λεπτομέρειες για τη ζωή των  μεγάλων αυτών μορφών της Ελληνικής Επανάστασης, τις οποίες ενδεχομένως δεν θα γνώριζε. Οι συγγραφείς περιλαμβάνουν συχνά στην εξιστόρησή τους και επιστολές που συνέγραψαν οι ίδιοι ή, κάποιες φορές, όσα είπαν άλλοι για αυτούς. Έτσι μας αποκαλύπτουν καθαρότερα τον χαρακτήρα και τις προθέσεις τους.

Οι αναγνώστες θα μάθουν, επομένως  για ποιον ακριβώς λόγο και μετά από ποια μάχη ο Νικηταράς ονομάστηκε Τουρκοφάγος. Ποιος συμμετείχε στις περισσότερες από τις γνωστές μάχες του 1821. Ποιος γνώρισε την απαξίωση και τη φτώχεια μετά την Επανάσταση, αλλά και ποιος φονεύτηκε από χέρι ελληνικό. Ποιος ήταν αυτός που ήθελε να πάει στην Κούλουρη (Αίγινα)πριν ξεψυχήσει και δεν πρόλαβε. Ποιος δεν ήταν και τόσο γερά προσκολλημένος στον χριστιανισμό. Ποιος ήταν εξαιρετικά αθυρόστομος, ποιος αισιόδοξος, ποιος "γυναικάς" και ποιος αδυνατούσε να ελέγξει τα πάθη του. Και, τέλος, ποιος είχε την ψυχραιμία μέσα στη λαίλαπα των μαχών, να μεριμνήσει για την οικογένειά του.

Στο τέλος συνοψίζονται εν είδει επιλόγου τα μαθήματα της αποτελεσματικής ηγεσίας σε σαράντα πέντε σημεία. Επίσης παρατίθεται  βιβλιογραφία για όποιον επιθυμεί περαιτέρω μελέτη σχετική τόσο με την Ιστορία όσο και με την Ηγεσία.

Σινέ Εργκιούν, Τσικαντί, διηγήματα, εκδ. Βακχικόν, 2021, σελ.87, μετ. Α. Παπαμανώλη

 

https://ekdoseis.vakxikon.gr/shop/ekdoseis/vakxikon-peza/tsikadi/

 

 Είκοσι τρία σύντομα διηγήματα περιλαμβάνονται στο, βραβευμένο με το Βραβείο Λογοτεχνίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης το 2016, βιβλίο με τίτλο"Τσικαντί"της Τουρκάλας συγγραφέως Σινέ Εργκιούν. Η Σινέ είναι θεατρολόγος και, πράγματι, δικαιώνοντας τις σπουδές της, εύκολα διακρίνουμε μία θεατρική διάσταση στα περισσότερα διηγήματα του βιβλίου της. 

Τα διηγήματα του βιβλίου είναι αινιγματικά και αμφίσημα, αφήνουν, δηλαδή πολλά περιθώρια ερμηνείας στον αναγνώστη και τον αφήνουν συχνά με μία αίσθηση απορίας στο τέλος. Τα θέματα που θίγει η Σινέ αφορούν κυρίως τον εαυτό μας και το κατά πόσον αυτός αλλάζει με όσα μας συμβαίνουν κατά τη διάρκεια της ζωής μας. Το πουλί στο εξώφυλλο του βιβλίου- Μπαστάνκαρα, ένα είδος πουλιού, το οποίο δανείζει το όνομά του στην πρωτότυπη τουρκική έκδοση του βιβλίου-συμβολίζει αναντίρρητα το φτερούγισμα της ψυχής και του νου μας στις ελεύθερους ατραπούς του ουρανού. Μόνο με αυτόν τον τρόπο θα μπορέσουμε να δούμε με άλλα μάτια τους γύρω μας, τις σχέσεις μας με αυτούς και τις επιλογές μας, έτσι ώστε να αναζητήσουμε -και να βρούμε τελικά- τον αληθινό μας εαυτό. 

Τα διηγήματα διακρίνονται για την αισθαντικότητα και την εσωτερικότητά τους, γι' αυτό άλλωστε και η Εργκιούν προτιμά συνήθως το πρώτο πρόσωπο της αφήγησης σε αυτά, αντί για το ψυχρότερο τρίτο.

 "Γιατί να υπάρχουν άνθρωποι σαν εσένα;" αναρωτιέται εμμέσως η συγγραφέας στο πρώτο διήγημα, ερχόμενη αντιμέτωπη με τις προκαταλήψεις που τρέφουν για τους γύρω τους πολλοί άνθρωποι. Έπειτα, μέσω ενός μακριού ταξιδιού, μας παρουσιάζει τη μοναξιά ενός ζευγαριού. Το χιόνι  μπορεί να κρύβει κάποιες καταπιεσμένες επιθυμίες μας κι ας μην το ομολογούμε. Στο τέρμα του δρόμου κρύβεται μια οικογενειακή ιστορία και μία διαφωνία σχετικά με τις σπουδές ενός μέλους της στο πανεπιστήμιο. Και ίσως να ήταν κάποια άλλη αυτή που είχε τις συγκεκριμένες παιδικές αναμνήσεις.

Βλέπουμε, επομένως, ότι η συγγραφέας συνήθως άλλο δηλώνει φανερά και άλλο θέλει τελικά να πει μέσα από τις περισσότερες ιστορίες του βιβλίου της. Και συνεχίζει ακάθεκτη:

Οι παιδικές αναμνήσεις μπορεί να περιλαμβάνουν κότες, κοτόπουλα και παζάρια και όλα αυτά να συνδέονται με τον χαρακτήρα των ανθρώπων της οικογένειας. Το πιο περίεργο, όμως, είναι αυτό που μπορεί να προκύψει μέσα από μία εκ βαθέων συζήτηση κατά τη διάρκεια του βαψίματος ενός σπιτιού με φίλους. Ενώ, πάλι μεταξύ φίλων, μια συζήτηση περί τελειότητας και τελειωμένου μπορεί να αποδειχτεί αμφίσημη.

 Στη συνέχεια ο αναγνώστης μαθαίνει πως κ κρυψίνοια και η μυστικοπάθεια μπορεί να αναδειχθούν μέσα από μια αλληγορία. Μήπως η περίεργη κουκουβάγια με τα γαλάζια μάτια είναι τελικά η φωνή της συνείδησης; Κι τι είναι η Μονάδα Καταπολέμησης Ζωνών; Τι μυστικά μπορεί να κρύβει μια συγκατοίκηση; Το μόνο σίγουρο είναι ότι όμοιος ομοίω αεί πελάζει. Τουλάχιστον αυτό προκύπτει μέσα από το νόημα του διηγήματος "Χελιδόνι". 

Γιατί άραγε ένας άντρας δεν βγαίνει ποτέ έξω από το σπίτι του; Και τι κρύβει η κλασική παραίνεση για νοικοκύρεμα στις νέες γυναίκες από τις οικογένειές τους; Τα προβλήματα όμως δεν τελειώνουν από μια απλή έξοδο ούτε και λύνονται με την ωμή βία. Κάποιες φορές οι συζητήσεις μας με φίλους, αλλά και οι ίδια η σχέση μας μαζί τους πολλές φορές, είναι χωρίς νόημα. Ενώ μια καρέκλα που την έχει "καταφάει" ο κισσός, μπορεί να συμβολίζει και τον ίδιο τον οργανισμό μας όταν τον κατατρώει η αρρώστια. 

Πάντως, ατυχείς ερωτικές ιστορίες υπάρχουν σε όλες τις οικογένειες. Μια μάνα που θέλει διακαώς να μάθει για την τύχη του γιου της και μία ειρωνεία για τις απαγορεύσεις και τους περιορισμούς του κράτους ακολουθεί μετά Και, τέλος, τι μπορεί, άραγε, να κάνει μία παγιωμένη κατάσταση να αλλάξει;

Αναπάντητα ερωτήματα σε διηγήματα ενδοσκόπησης του βιβλίου "Τσικαντί" μας περιμένουν για να δώσουμε τις δικές μας σε αυτά ερμηνείες.

Κen Follett, Ποτέ, εκδ. Bell, 2021, σελ. 802, μετ. Σαμπατάκου

 

https://harlenic.gr/product/%cf%80%ce%bf%cf%84%ce%ad/

 Τον Ken Follett η αλήθεια είναι ότι τον έχουμε συνηθίσει στον τομέα του ιστορικού μυθιστορήματος. Με το νέο του πόνημα όμως αποδεικνύει ότι εκτός από δεινός μελετητής της Ιστορίας- και ειδικά της μεσαιωνικής- είναι, συγχρόνως, και βαθύς γνώστης της γεωπολιτικής. Τουλάχιστον αυτό προκύπτει από την ανάγνωση του νέου μυθιστορήματός του με τίτλο "Ποτέ".

Ο Follett, βαδίζοντας στα χνάρια του μετρ τηε γεωπολιτικής Tim Marshall, φαίνεται πως έχει μία εξίσου με εκείνον καλή εικόνα σχετικά με την πολιτική κατάσταση και τις εύθραυστες διπλωματικές σχέσεις που επικρατούν σήμερα μεταξύ πολλών χωρών ανά την υφήλιο. Γι' αυτό και επιλέγει, ως τους τόπους στους οποίους διαδραματίζεται το νέο μυθιστόρημά του- τις χώρες που αποτελούν τους βασικούς παίκτες της παγκόσμιας κυριαρχίας σήμερα, δηλαδή την Κίνα, τα δύο κράτη της Κορέας και, φυσικά, τις ΗΠΑ.

Ο συγγραφέας τοποθετεί στην κορυφή της ηγεσία της δυνατότερης χώρας ανά την υφήλιο μια γυναίκα, την Πόλιν Γκριν. Ένα ολωσδιόλου δυστοπικό σενάριο, αφού μετά τον πρώτο μαύρο Πρόεδρο των ΗΠΑ που είδαμε προσφάτως, είναι εξίσου αναμενόμενο να δούμε σύντομα στον προεδρικό θώκο των ΗΠΑ και μία γυναίκα-η Χίλαρι Κλίντον μάλλον από σπόντα απέφυγε αυτή τη πρωτιά.

Εκτός από τις ΗΠΑ, μεγάλο μέρος της δράσης διαδραματίζεται και στην Κίνα. Ο ανταγωνισμός της με τις ΗΠΑ αποτελεί τη βασική αιτία για την πρόκληση πολέμου. Υποψήφια, επίσης, περιοχή που θα μπορούσε να αποτελέσει την αφορμή για πυρηνικό πόλεμο είναι και το Σαχέλ, η περιοχή της Αφρικής κάτω από τη Σαχάρα, πεδίο δράσης των τζιχαντιστών και εθνικών ανταγωνισμών. Η ξηρασία και η επικείμενη κλιματική αλλαγή επιτείνουν τον κίνδυνο ανάφλεξης στην περιοχή. Ο Follett εστιάζει, επομένως, με το βιβλίο του, σε πολλά σύγχρονα προβλήματα του κόσμου μας στη τρομοκρατία, την κλιματική αλλαγή, την προέλαση των τζιχαντιστών, αλλά και την απειλή ενός πυρηνικού ολοκαυτώματος.

Το σκηνικό που στήνει θα θυμίσει εκείνο του Ψυχρού Πολέμου. Ιστορίες κατασκοπείες, αιχμαλωσίες από φανατικούς τζιχαντιστές, κινηματογραφικές αποδράσεις, μυστικοί πράκτορες, πολύπλοκες διαβουλεύσεις μεταξύ των πολιτικών, πολύωρες συσκέψεις, καταπιεσμένες ανθρώπινες επιθυμίες, όλα αυτά δημιουργούν το απίστευτα περιπετειώδες σκηνικό του "Πότέ", δικαιώνοντας τη φήμη του Follett κατά κύριο λόγο ως συγγραφέα που προσφέρει τη δράση στους αναγνώστες του. Το τέλος θα εντυπωσιάσει και θα ξαφνιάσει και τον πιο απαιτητικό αναγνώστη, αφήνοντας μία νότα αμφισημίας να πλανάται στον αέρα.

Αυτό που εντυπωσιάζει στο εν λόγω πολυπρόσωπο μυθιστόρημα είναι ότι, ενώ φυσικά κυριαρχούν οι συζητήσεις και οι διαπραγματεύσεις μεταξύ των αντιπροσώπων των χωρών για τη διασφάλιση της εύθραυστης ειρήνης, καθώς και η δράση, η οποία ποτέ δεν λείπει από τα βιβλία του Follett, συγχρόνως ο συγγραφέας δεν διστάζει να δημιουργήσει μία πλήρη προσωπικότητα των πρωταγωνιστών του, με την προσωπική τους ζωή να μην μένει στην αφάνεια χάριν της δράσης. 'Ετσι κατασκευάζει βαθιά ανθρώπινους, αληθινούς και ρεαλιστικούς χαρακτήρες, φιλοτεχνώντας, συγχρόνως, το πλήρες πορτρέτο τους.

Το έτερο δυνατό σημείο του "Ποτέ" είναι ο ρεαλισμός που το διακρίνει στη μυθοπλασία του. Αναντίρρητα, όσα περιγράφονται στο βιβλίο θα μπορούσαν κάλλιστα να συμβούν στ' αλήθεια. Οι αφορμές για μία τυχόν πυρηνική σύρραξη υπάρχουν ήδη στον σημερινό κόσμο και ποτέ δεν ξέρουμε υπό ποιες ακριβώς συνθήκες μπορεί να πυροδοτηθούν και να μας οδηγήσουν τον κόσμο σε κάτι που να μοιάζει σε έναν Τρίτο Παγκόσμιο Πυρηνικό Πόλεμο.

Πολιτικό θρίλερ με μία ελαφριά δυστοπική χροιά, η οποία όμως κονιορτοποιείται κάτω από την άκρως ρεαλιστική προσέγγιση του Follett σε όλα τα ζητήματα που θίγει το βιβλίο του και στον σχεδιασμό της υπόθεσης, το "Ποτέ" απευθύνεται πρωτίστως σε αναγνώστες που επιζητούν τη δράση και την περιπέτεια μέσα από τα αναγνώσματά τους. Ο Follett αυτή τη φορά δεν γράφει Ιστορία. Γράφει, όμως, κάτι το οποίο θα μπορούσε κάλλιστα να γίνει Ιστορία κάποτε!