Μαίρη Σέλλεϋ, Φρανκενστάιν, εκδ. Κάκτος

 

Ένα έργο το οποίο θεωρείται ως το πρώτο μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας που γράφτηκε ποτέ επανεκδίδουν οι εκδόσεις Κάκτος στην κλασική, και συνάμα ρυθμική και εξαιρετική, μετάφραση της Ροζίτας Σώκου. Το όνομα του έργου δεν είναι άλλο από το πασίγνωστο «Φρανκενστάιν», ένα έργο το οποίο έχει γνωρίσει πάμπολλες θεατρικές και κινηματογραφικές διασκευές στη σύγχρονη εποχή, αλλά και έχει αποτελέσει πηγή έμπνευσης για  έτερα λογοτεχνικά έργα, ακόμα και για κινούμενα σχέδια.

 

Η ταυτότητα της συγγραφέως είναι γνωστή τοις πάσι, αλλά μπορούμε να κάνουμε  και εδώ μία μικρή αναφορά: Η Μαίρη Σέλλεϋ, γεννημένη το έτος 1797 στο Λονδίνο, ήταν κόρη του μυθιστοριογράφου, πολιτικού και φιλοσόφου Γουίλιαμ Γκόντγουιν και της συγγραφέας και μίας από τις πρώτες φεμινίστριες Μαίρης Γουόλστον-Κραφτ. Η μητέρα της Σέλλεϋ πέθανε λίγες μέρες μετά τον τοκετό, οπότε τη Μαίρη τη μεγάλωσε ο πατέρας της.

 

Από νεαρή ηλικία έδειξε κλίση στα γράμματα και συνδέθηκε με τον ποιητή Πέρσι Μπις Σέλλεϋ τον οποίο και παντρεύτηκε το 1816, αφού η πρώτη σύζυγός του αυτοκτόνησε. Έναν χρόνο αργότερα, στα 1817, η Σέλλεϋ μαζί με τον σύζυγό της και άλλους δύο ανθρώπους των γραμμάτων, φιλοξενούνται από τον διάσημο λόρδο Βύρωνα σε ένα σπίτι πάνω στις Άλπεις. Ο οικοδεσπότης τους τότε είχε μία ιδέα:

 

“ «Θα γράψουμε ο καθένας μας μια ιστορία με φαντάσματα», είπε ο λόρδος Μπάιρον και δεχτήκαμε την πρότασή του. Ήμασταν τέσσερις”.

 

Αυτή ήταν η ιδέα που κατέληξε στη γέννηση του «τρελού» επιστήμονα «Φρανκενστάιν», σύμφωνα με όσα μας καταθέτει η ίδια η συγγραφέας στην εισαγωγή του βιβλίου της για την έκδοση του 1831, μία εισαγωγή η οποία συμπεριλαμβάνεται και στην παρούσα έκδοση. Η ίδια ήθελε αρχικά να γράψει ένα μικρής έκτασης διήγημα, αλλά με την παρότρυνση του συζύγου της, τελικά κατέληξε να γράψει ένα ολόκληρο μυθιστόρημα στη νεαρή ηλικία των δεκαοκτώ μόλις ετών.

 

Ο «Φρανκενστάιν» είναι συγχρόνως αυτοβιογραφικό, αλληγορικό και επιστολικό μυθιστόρημα, αλλά και μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας και θρίλερ. Είναι ένα έργο βαθιά επηρεασμένο από το επιστημονικό και δαρβινικό περιβάλλον του 19^ου αιώνα, αλλά, συγχρόνως διαπνέεται και από τη φιλοσοφική ιδέα του ανθρώπου που έρχεται αντιμέτωπος με το ίδιο το δημιούργημά του, και, κατ’ επέκταση, με τον ίδιο τον εαυτό του.

Αναντίρρητα, από τις πιο συγκλονιστικές σκηνές του έργου, είναι, πρώτον, η στιγμή της δημιουργίας του «τέρατος» από αποσυντιθεμένα ανθρώπινα μέλη από τον επιστήμονα Φρανκενστάιν  και, δεύτερον, οι διάλογοι του τέρατος με τον ίδιο τον επιστήμονα. Το τέρας που ο ίδιος δημιούργησε θα καταλήξει να γίνει ο εφιάλτης του, από τον οποίο δεν θα μπορέσει ποτέ πια να απαλλαγεί.

 

Η κατάληξη του ανορθόδοξου έργου θα είναι ανάλογη με το όλο κλίμα του βιβλίου. Ο γρήγορος ρυθμός της αφήγησης κρατάει τον αναγνώστη και καταφέρνει να αιχμαλωτίσει την περιέργειά του. Αναμφίβολα, πρόκειται για ένα μεγάλο έργο της κλασικής λογοτεχνίας, το οποίο διαβάζεται εύκολα και γρήγορα. Αξίζει, επομένως, να το διαβάσουμε κυρίως για την πρωτοτυπία της θεματικής του σε μία εποχή  που δεν είχε να επιδείξει συγγραφικά κάτι παρόμοιο.

Κώστα Αρκουδέας, Συλλέκτης μανιταριών, εκδ. Καστανιώτη

 

 Ο Κώστας Αρκουδέας δηλώνει συνεχή παρουσία στα εκδοτικά τεκταινόμενα της χώρας μας από το 1986. Εγώ προσωπικά τον γνώρισα και τον αγάπησα από το πραγματικά έξοχο ιστορικό του μυθιστόρημα, το «Ο Μεγαλέξανδρος και η σκιά του» το οποίο εκδόθηκε το 2004. Έκτοτε, ο Αρκουδέας  καθήλωσε το ελληνικό αναγνωστικό κοινό με τα αριστουργήματά του «Το χαμένο Νόμπελ-Μια αληθινή ιστορία» και το «Επικίνδυνοι συγγραφείς», αλλά έχει εκδώσει επίσης και πολλές νουβέλες και διηγήματα. Συλλογή διηγημάτων αποτελεί το πιο πρόσφατο βιβλίο του με τίτλο «Η νόσος της αδράνειας», ενώ με το παρόν πόνημα που τιτλοφορείται «Συλλέκτης μανιταριών» επιστρέφει στον χώρο της νουβέλας.

 

Αν μη τι άλλο, όμως, η νουβέλα του «Συλλέκτης μανιταριών» διαφέρει αρκετά σχετικά με τα υπόλοιπα έργα του συγγραφέα. Και αυτό διότι το συγκεκριμένο πόνημα αποτελεί έναν βαθύ φιλοσοφικό στοχασμό, μια δυστοπική ιστορία και, παράλληλα, έναν μύθο με αλληγορικό και συμβολικό νόημα που κινείται στον χώρο του υπερρεαλισμού και του συμβολισμού.

 

Η νουβέλα ανοίγει την αυλαία της με μία ιδιαίτερα ειδυλλιακή, μυστηριακή και ατμοσφαιρική περιγραφή ενός δάσους, σε χρόνο και τόπο απροσδιόριστο. Στο δάσος αυτό συμβαίνουν εξελίσσονται παράλληλα δύο διαφορετικές ιστορίες-συζητήσεις: στη μία ένας άνθρωπος, ο συλλέκτης μανιταριών, συνομιλεί με έναν λύκο, και στην άλλη ένας κόρακας, καθισμένος στη βάση μιας γιγάντιας σεκόγιας, αφηγείται μία ιστορία στα υπόλοιπα ζώα  και τα φυτά του δάσους. Αυτή η  ιστορία αφορά τον ανταγωνισμό ανθρώπων και λύκων για το δάσος και την αρχή μιας χρόνιας έριδας μεταξύ τους.

 

Το πόνημα θα μας θυμίσει παραμύθι και ιδίως τους μύθους του Αισώπου με τα ομιλούντα ζώα. Η γλώσσα του συγγραφέα είναι υπέροχα λυρική και ποιητική σε ορισμένα σημεία της, καθώς και γεμάτη συμβολισμούς και έντονη στοχαστική και φιλοσοφική διάθεση. Όλα προσωποποιούνται σε ένα κείμενα καθαρά υπερρεαλιστικό, όπως ο τυφλοπόντικας, το κοράκι, ο λύκος, το φύλλο του δέντρου, η σταχτοσουσουράδα, ακόμη και η γιγάντια σεκόγια. Η ιδιότητα του συλλέκτη μανιταριών έχει, φυσικά, και αυτή συμβολικό χαρακτήρα. Διότι ένας συλλέκτης μανιταριών αναμφίβολα αγαπάει τη φύση και ζει σε αρμονία μαζί της. Η πελώρια σεκόγια, το μεγαλύτερο δέντρο στον πλανήτη, εμπεριέχει αντίστοιχους συμβολισμούς και ιδίως το πόσο ανίσχυρος παραμένει τελικά ο άνθρωπος μπροστά στην παντοδυναμία της φύσης.

 

Το δυνατό σημείο του έργου είναι, αναντίρρητα, η καθηλωτική επίδραση  την οποία ασκεί το έργο στον αναγνώστη, παρά το γεγονός ότι πρόκειται, κατά κύριο λόγο, για μία φιλοσοφικού τύπου συζήτηση και όχι για μυθιστόρημα με έντονη πλοκή. Παρ’ όλα αυτά, οι συζητήσεις μεταξύ ζώων και ανθρώπων έχουν τόσο ενδιαφέρουσα θεματολογία που, πραγματικά, ο αναγνώστης δυσκολεύεται να το αφήσει από τα χέρια του, κάτι το οποίο σπάνια συμβαίνει σε πονήματα αντίστοιχης θεματικής.

 

Ο άνθρωπος είναι από τη φύση του κακός, χειρότερος από τα ζώα. Ο ανταγωνισμός μεταξύ των λύκων και του ανθρώπου για το δάσος αντικατοπτρίζει την ατέρμονη διαμάχη του ανθρώπου και των ζώων για το μοίρασμα του φυσικού περιβάλλοντος. Λαμβάνοντας υπόψη την απληστία του ανθρώπου, σύγκρουση μοιάζει αναπόφευκτη.

 

«Στην εποχή μας, οι άνθρωποι έχουν περισσότερα αγαθά από ποτέ, όμως δεν είναι ευτυχισμένοι. Κι αυτό γιατί δεν έχουν ελευθερία κινήσεων. Είναι υποχρεωμένοι να κάνουν πράγματα που δεν τους αρέσουν για να δικαιολογήσουν τα αγαθά που κατέχουν».

 

Η ειρωνεία για τους «δυνατούς» του πλανήτη, των άπληστων και αχόρταγων για κέρδος ανθρώπων, τον τρόπο ζωής τους, την εκμετάλλευση που ασκούν στο περιβάλλον και τους συνανθρώπους τους και τη σάπια κοινωνία μας με τον επίφαση μονάχα της ελευθερίας και της δημοκρατίας είναι διάχυτη παντού στο κείμενο. Το μόνο σίγουρο είναι ότι τόσο ο κόρακας, όσο και ο λύκος θα αποδειχθούν και εκείνοι το ίδιο σοφοί- ή και περισσότερο-με τον μανιταροσυλλέκτη.

 

Πού θέλει να καταλήξει αυτό; Ο συγγραφέας θέλει να μας κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου σχετικά με τον τρόπο ζωής του σύγχρονου ανθρώπου. Μας στέλνει, επομένως, μέσω του πονήματός του, ένα δυνατό οικολογικό μήνυμα μέσω των δυστοπικών εικόνων και των καταστάσεων που βάζει τον κόρακα να μας αφηγείται. Ο άνθρωπος είναι απόλυτη ανάγκη να αποκαταστήσει τη σχέση του με τη φύση, προκειμένου να φτάσει και ο ίδιος στην αυτογνωσία.

Δημήτρης Στεφανάκης, Ο Μινώταυρος, εκδ. Μεταίχμιο

 

 

 

 

Μπορεί ο τίτλος του να παραπέμπει ευθέως στη μυθολογία και τη μινωική Κρήτη, αλλά το νέο βιβλίο του βραβευμένου συγγραφέα Δημήτρη Στεφανάκη ασχολείται με την ιστορία της Κρήτης στα τέλη του 19^ου και στις αρχές του 20^ου αιώνα.

 

«Μινώταυρος» εκτός από το περίφημο τέρας του λαβυρίνθου στη μινωική Κρήτη, λεγόταν και ένας τρομερός Τουρκοκρητικός, ο Μπραήμης, τον οποίο τόλμησε να δολοφονήσει ο Μιχαήλος Αστάκης, με καταγωγή από την Άρβη, ένα χωριό της επαρχίας Βιάννου, στα νοτιοανατολικά του νομού Ηρακλείου.

 

Κανένας δεν τολμούσε να τα βάλει με τον Μπραήμη. Μόνο ο Μιχαήλος το τόλμησε εν έτει 1894 και η επίθεσή του έφερε, μάλιστα, και το επιθυμητό αποτέλεσμα, έβαλε όμως σε μπελάδες έτσι και τον αδελφό του τον Γιαννιό, ο οποίος θα αναγκαστεί να φύγει από το χωριό, στην αρχή για να κρυφτεί κοντά σε έναν θείο του, εν συνεχεία όμως για να μείνει τελικά στο Μεγάλο Κάστρο, τη σημερινή δηλαδή πόλη του Ηρακλείου.

 

Οι καιροί την εποχή εκείνη στη Κρήτη ήσαν ιδιαίτερα ταραγμένοι. Πρόκειται για τον περίοδο ακριβώς πριν από την κήρυξη της αυτονομίας της Κρητικής Πολιτείας, την περίοδο δηλαδή όπου η τουρκοκρατία στο νησί, η οποία ξεκίνησε το 1669, πνέει επιτέλους τα λοίσθια. Η μετάβαση της Κρήτης από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στην εξουσία των Μεγάλων Δυνάμεων, την αυτονομία και τελικά την υπαγωγή της στο ελληνικό κράτος δεν ήταν διόλου εύκολη υπόθεση. Και τις δυσκολίες αυτές που συνεπάγονταν το γεγονός αυτό για τους κατοίκους της μας παρουσιάζει διεξοδικά ο Δημήτρης Στεφανάκης στο βιβλίο του, παράλληλα με την εξιστόρηση μίας εξίσου ενδιαφέρουσας μυθιστορίας.

 

Ο Γιαννός Αστάκης θα ερωτευτεί τη Μαργώ Μποτέλλη, μία Κρητικιά χήρα βιομήχανου που εμπορεύεται τσιγάρα και  διαλέγει να επιστρέψει στο νησί ακριβώς στη διάρκεια αυτής της τόσο ταραγμένης περιόδου. Τα γεγονότα του ατυχούς ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897 θα οδηγήσουν στο ξέσπασμα του «Μεγάλου Αρπεντέ», όπως ονομάστηκε, της μεγάλης δηλαδή σφαγής του ντόπιο Πληθυσμού, αλλά και Άγγλων στρατιωτών από τους φοβερούς Τουρκοκρητικούς στις 25 Αυγούστου του 1898 (ο όρος Μεγάλος Αρπεντές αξίζει να σημειωθεί ότι χρησιμοποιείται για όλες τις σφαγές χριστιανών που διαπράχτηκαν από τους Τούρκους στο Ηράκλειο κατά τον 19^ο αιώνα, ήτοι το 1821, το 1828 και το 1898).

 

«Θέλει να ζήσει τη ζωούλα του ο άνθρωπος και η Ιστορία δεν τον αφήνει». Έτσι μας λέει ένας από τους ήρωες του βιβλίου, ο Σήφης Μαραβελάκης και ο συγγραφέας προσπαθεί να αποδείξει στο βιβλίο του ακριβώς αυτό: πως δηλαδή τα γυρίσματα της Ιστορίας επηρεάζουν τις ζωές των απλών ανθρώπων.

 

Ο Στεφανάκης, πάντα εξαιρετικός στο στήσιμο της πρόζας των μυθιστορημάτων του, επινοεί ήρωες βαθιά ανθρώπινους και αληθινούς, ήρωες που θα μπορούσαν πράγματι να είχαν ζήσει στα τέλη του 19^ου αιώνα στο νησί και να πράξουν ό,τι έπραξαν.  Ο συγγραφέας εξηγεί επακριβώς τις πράξεις τους και παρουσιάζει αναλυτικά το παρελθόν όλων των προσώπων που εμφανίζονται στις σελίδες του βιβλίου του και, όπου αυτοί μιλούν, δεν διστάζει να τους βάλει να χρησιμοποιήσουν πολύ επιτυχημένα το κρητικό ιδίωμα της εποχής τους.

 

Η ισορροπία ανάμεσα στην παράθεση των αληθινών ιστορικών γεγονότων και στην εξέλιξη της μυθιστορίας είναι ακριβέστατη, χωρίς ο συγγραφέας να παραμελεί ούτε την παροχή της γνώσης σχετικά με την εποχή, αλλά ούτε και την πλοκή. Αξίζει δε να σημειωθεί ότι το πολυσέλιδο αυτό μυθιστόρημα δεν τελειώνει με την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα το 1913, αλλά φτάνει μέχρι και τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, τη Μάχη της Κρήτης και την Κατοχή. Επιπροσθέτως, παρέχονται και πολλές πληροφορίες από τη ζωή στην Ευρώπη των τελών του 19^ου αιώνα και των αρχών του 20^ου.

 

Ο έρωτας όμως, καθώς και η λυρικότητα με την οποία ο Στεφανάκης τον παρουσιάζει δεν είναι φυσικά απών, όπως προδίδεται από το παρακάτω απόσπασμα.

 

«Όσο διαρκεί ο έρωτας, αυτή η ενοποιός δύναμη, ο άνθρωπος ζει με την ψευδαίσθηση ότι φιλοξενεί μέσα του δυο υπάρξεις, τη δική του και του άλλου. Οικειοποιείται τις συνήθειες, τις σκέψεις και την καθημερινότητα του αγαπημένου προσώπου και δεν τις εγκαταλείπει ούτε μετά τον χωρισμό- κάτι που εξηγεί ως έναν βαθμό και την οδύνη του τέλους. {…} Ήταν καιρό να γυρίσει σελίδα, της το ψιθύριζαν  οι μέρες που περνούσαν και την άφηναν, το διάβαζε και η ίδια στο βλέμμα του Λιολιού, όταν κάτω από τα ματογυάλια του σπινθήριζε μια εμφανής αγωνία».

 

Τον Δημήτρη Στεφανάκη τον γνωρίσαμε με το «Μέρες Αλεξανδρείας». Τον αγαπήσαμε με  το «Φιλμ Νουάρ» και την «Άρια» και με το τελευταίο του βιβλίο τον «Μινώταυρο» είναι βέβαιο ότι θα εξακολουθήσουμε να τον τοποθετούμε πάντοτε ψηλά στις αναγνωστικές μας προτιμήσεις.

Συλλογικό, Όσα δεν γνωρίζατε για την αρχαία Ελλάδα, εκδ. Μεταίχμιο

 

Εσείς γνωρίζατε από πολύ βγήκε η φράση «άσπρη μέρα», η «δαμόκλειος σπάθη» αλλά και  η λέξη «ιερόδουλη»; Ξέρατε πως στον Καιάδα οι Σπαρτιάτες δεν έριχναν τα βρέφη, αλλά τους εγκληματίες; Πόσες βωμολοχίες των αρχαίων Ελλήνων έχετε ακούσει ποτέ; Πώς θα σας φαινόταν να βάζατε τα χρήματα στο στόμα για αποθήκευση όπως ακριβώς έκαναν οι αρχαίοι Έλληνες; Και πώς θα σας φαινόταν αν σας χαρακτήριζαν θηλυπρεπή επειδή δεν έχετε γένια στο πρόσωπο;

 

Η σειρά των εκλαϊκευμένων και έγκυρων ιστορικών βιβλίων που υπογράφουν οι ιστορικοί Γιάννης Γρυντάκης, Άγγελος και Έκτορας Χόρτης και Γιώργος Δάλκος είναι από τις καλύτερες των εκδόσεων Μεταίχμιο σε ό,τι αφορά την κοινωνική ιστορία και την ιστορία της καθημερινότητας πολλών διαφορετικών ιστορικών περιόδων.

 

Επομένως, μετά από τα πονήματά τους σχετικά με το Βυζάντιο, την Τουρκοκρατία και την Επανάσταση του 1821, τον ευρωπαϊκό μεσαίωνα, τα χρόνια του Καποδίστρια, του Όθωνα και του Γεωργίου Α΄ και τα χρόνια των Βαλκανικών πολέμων και του μεσοπολέμου, ήρθε η ώρα οι συγγραφείς να μας μυήσουν στα άγνωστα και τα ευτράπελα της αρχαίας Ελλάδας. Πράγματι, ήταν ένα βιβλίο που, οφείλουμε να ομολογήσουμε, πως έλειπε από τη σειρά, η οποία τώρα συμπληρώνει όλες τις χρονικές περιόδους της Ιστορίας.

 

Οι συγγραφείς, όπως και στα άλλα βιβλία της σειράς, δεν διεκδικούν δάφνες για την επινοητικότητα των γραφομένων τους, καθώς αυτά δεν ανήκουν στους ίδιους, αλλά για την πραγματικά εφυέστατη ανακάλυψη και σταχυολόγησή  τους. Πιο συγκεκριμένα, οι συγγραφείς, όλοι τους επιφανείς προσωπικότητες στον ακαδημαϊκό χώρο, επέλεξαν σύντομα κείμενα, κυρίως από αρχαίους συγγραφείς, αλλά και από νεότερους μελετητές της αρχαιότητας, τα οποία παρουσιάζουν, συχνά με ανεκδοτολογικό χαρακτήρα, ενδιαφέροντα θραύσματα  από τη ζωή στην αρχαία Ελλάδα. Κριτήριο για την επιλογή τους ήταν η αξία της πληροφορίας καθώς και ο πνευματώδης χαρακτήρας τους.

 

Έτσι λοιπόν προκύπτει ένα εξαιρετικά ευκολοδιάβαστο πόνημα, το οποίο μπορεί να διαβαστεί μάλιστα και με τρόπο αποσπασματικό, το οποίο αποτελεί έναν πλήρη οδηγό για τη ζωή στην αρχαία Ελλάδα και τον τρόπο διαβίωσης των αρχαίων. Η θεματική των κειμένων καλύπτει όλες τις πτυχές της ζωής στην αρχαία Ελλάδα, από τον πόλεμο, τη θρησκεία και τη μυθολογία μέχρι την ένδυση, τη διατροφή, τη φιλοσοφία, τις ηγετικές προσωπικότητες, τον έρωτα, τη μόδα και τις καθημερινές συνήθειες.

 

Διαβάζοντας το συγκεκριμένο πόνημα θα συνειδητοποιήσουμε πέραν πάσης αμφιβολίας την πολιτισμικής μας συνέχεια και τη στενή σχέση που έχουν τα έθιμα και πολλές συνήθειές μας με εκείνες της αρχαίας Ελλάδας. Διότι πολλά μπορεί να έχουν αλλάξει από τότε, πολλά όμως παραμένουν απελπιστικά ίδια, όπως οι ίδιοι οι άνθρωποι, οι επιθυμίες και οι φόβοι τους.