Η πειρατική σημαία Jolly Roger

 

Η πειρατική σημαία με τη νεκροκεφαλή και τα χιαστί κόκαλα που σκορπούσε-και σκορπά ακόμη- τον τρόμο ανά την υφήλιο, αποκαλείται στην καθομιλουμένη ως Jolly Roger. Είναι μία από τις πιο αναγνωρίσιμες σημαίες παγκοσμίως.

Η καταγωγή της φαίνεται πως ανάγεται στον 12ο αιώνα και χρησιμοποιούταν από τους τελευταίους που θα περίμενε κανείς ότι θα μπορούσαν να τη χρησιμοποιήσουν: τους Ναΐτες ιππότες! Ο λόγος για τον οποίον την έβαζαν να ανεμίζει στα πλοία τους είναι ο θρύλος για τη νεκροκεφαλή της Σιδώνας.

Αυτή η απίστευτη ιστορία μας παραδίδεται ήδη από τον 12ο αιώνα και, εν συντομία, έχει ως εξής: Ένας Ναΐτης ιππότης που ήταν λόρδος της Σιδώνας, μιας πόλης στον Λίβανο, αγάπησε μία χριστιανή ευγενή κυρία, ονόματι Μαρκέλα, η οποία πέθανε όμως νέα. Τρελαμένος από τη λύπη του ο ιππότης, λέγεται ότι ξέθαψε το πτώμα της και ασέλγησε επάνω του. Κατόπιν άκουσε μία φωνή που του έλεγε να επιστρέψει σε εννέα μήνες για να βρει τον γιο του! Πράγματι, έτσι κι έγινε, κι ο ιππότης βρήκε μία νεκροκεφαλή και δύο κόκαλα χιαστί ανάμεσα στα πόδια του σκελετού. Τα πήρε μαζί του, τα φύλαξε προσεκτικά και έκτοτε, επειδή τα ιερά αυτά οστά τον βοηθούσαν να νικήσει τους εχθρούς του, έγιναν τελικά σημαία στα πλοία του τάγματος, τα οποία συχνά ανέπτυσσαν πειρατική δράση.

Το σύμβολο, όμως, εξαπλώθηκε και έγινε ευρέως αναγνωρίσιμο μόλις τον 18ο αιώνα, όταν η πειρατεία βρισκόταν σε άνθηση. Συνδέθηκε επίσης με τα καρμποναρικά επαναστατικά κινήματα του 19ου αιώνα.

Γιατί όμως η σημαία αυτή ονομάστηκε Jolly Roger; Κάποιοι πιστεύουν ότι το Ρότζερ ήταν ένα όνομα που χρησιμοποιούσαν τον 18ο αιώνα για τον Διάβολο. Συγκεκριμένα πολλές φορές τον αποκαλούσαν Old Roger- γέρο-Ρότζερ. Επειδή λοιπόν η νεκροκεφαλή της μαύρης πειρατικής σημαίας χαμογελούσε μακάβρια και οι επιθέσεις των πειρατών ήταν κάτι παραπάνω από διαβολικές, γι' αυτό η σημαία ονομάστηκε έτσι.

Άλλοι πάλι θεωρούν, ευρισκόμενοι, ίσως, πιο κοντά στην αλήθεια, ότι, κατά τους αιώνες που προηγήθηκαν, οι πειρατές ανέμιζαν απλές κόκκινες σημαίες-κάτι που αργότερα, σε συνδυασμό με τη Jolly Roger κατέληξε να σημαίνει ότι δεν έδειχναν κανένα έλεος όταν εφορμούσαν. Αυτές οι σημαίες αποκαλούνταν στα γαλλικά Jolie rouge-κατά λέξη χαριτωμένο, ωραίο κόκκινο-, οπότε το Roger δεν είναι παρά η παράφραση του γαλλικού rouge. 

Όποια κι αν είναι η αλήθεια, το γεγονός είναι πως ακόμη και σήμερα, όπου υπάρχουν ακόμη πειρατές, ιδίως στα ανοιχτά της Σομαλίας, της Νιγηρίας και της Ινδονησίας, η σημαία αυτή χρησιμοποιείται ακόμη, σκορπώντας τον τρόμο στα πλοία που έχουν την ατυχία να τη συναντήσουν.

 

ΠΗΓΗ

-Τim Marshall, Για μία σημαία, εκδ. Διόπτρα

Βσιλική Λάζου, Γυναίκες και επανάσταση, 1821, από τον οθωμανικό κόσμο στο ελεύθερο ελληνικό κράτος, εκδ. Διόπτρα, 2021, σελ.278

 

https://www.dioptra.gr/vivlio/istoria-filosofia-politismoi/1821--gunaikes-kai-epanastasi/

 

 Θα μπορούσαμε να πούμε ότι το βιβλίο, το οποίο σαφώς εντάσσεται στην εκδοτική παραγωγή για την επέτειο της Παλιγγενεσίας του 1821, δεν εστιάζει στη θέση της γυναίκας μονάχα στην Ελληνική Επανάσταση, αλλά σε ολόκληρο τον 19ο αιώνα.

Οι γυναίκες σε όλη  τη διάρκεια της Ιστορίας, από την αρχαιότητα, μέχρι και τον 20ο αιώνα, παρέμεναν κυρίως στο σκοτάδι, στη σκιά των ανδρών, με ορισμένες μονάχα εξαιρέσεις όπως η Υπατία, η Άννα η Κομνηνή, η Μαρία Κιουρί, η Τζέιν Όστιν κ.α. 

Στον χώρο της Εγγύς Ανατολής του 19ου αιώνα- τον οποίο το ισλάμ καθιστά ακόμη πιο ανδροκρατούμενο απ' ότι τη σταδιακά αφυπνούμενη Ευρώπη της ίδιας εποχής- δηλαδή στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και την οθωμανοκρατούμενη Ελλάδα, ο ρόλος της γυναίκας καθίσταται ακόμη πιο αμελητέος, χαμένος πίσω από τους φερετζέδες, τους γυναικωνίτες και τις κλειστές πόρτες των σπιτιών.

Κι όμως, αυτές ακριβώς οι γυναίκες ήταν που σήκωσαν τελικά  και το μεγαλύτερο βάρος του πολέμου, αφού αυτές υπήρξαν οι αφανείς ήρωες και η οπισθοφυλακή σε πάμπολλες μάχες και πολιορκίες, αυτές έχασαν συζύγους, αδελφούς και παιδιά, αυτές σύρθηκαν αιχμάλωτες στα σκλαβοπάζαρα της ανατολής κι αυτές υπέφεραν περισσότερο απ' όλους από τη φτώχεια, την πείνα, τον ξενιτεμό και την προσφυγιά, όταν ο Αγώνας επιτέλους τελείωσε και το ελληνικό κράτος ήταν πια γεγονός.

Σε αυτές ακριβώς τις τελευταίες γυναίκες εστιάζει το βιβλίο της Βασιλικής Λάζου, διδάσκουσας στο τμήμα  Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ, ξεκινώντας την αφήγησή της για το γυναικείο φύλο από τα προεπαναστατικά χρόνια μέχρι και την άφιξη του Καποδίστρια στην Ελλάδα.

Οι γυναίκες στις οθωμανοκρατούμενη Ελλάδα, ιδίως στην ηπειρωτική Ελλάδα ήταν αρκετά καταπιεσμένες από τα αυστηρά ήθη της εποχής και κλεισμένες κυρίως στο σπίτι. Δεν είχαν ευκαιρίες να μορφωθούν, ούτε να διαδραματίσουν ρόλο στα κοινά. Υπό τις συνθήκες αυτές, επομένως, γυναίκες λόγιες  όπως η Ευανθία Καΐρη, η Ελισάβετ Μαρτινέγκου και η Μητιώ Σακελλαρίου αποτελούν την οφθαλμοφανή εξαίρεση του κανόνα. Υπήρξαν γυναίκες που προσπάθησαν να υπερβούν τους περιορισμούς που έθετε το φίλο τους και να αφήσουν το αποτύπωμά τους στην Ιστορία, εν μέσω των τόσων ανωνύμων γυναικών που άλεσε τόσο αθόρυβα ο μύλος της ανά τους αιώνες.

Αποκλεισμένες από τη δημόσια σφαίρα, λίγες γυναίκες κατάφεραν να γίνουν μέλη της Φιλικής Εταιρείας, με πιο τρανό παράδειγμα τη Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα, τη θρυλική καπετάνισσα. Ο βίος και η συνεισφορά της στον Αγώνα, τόσο αυτής, όσο και της Μαντώ Μαυρογένους, εξετάζονται διεξοδικά στο βιβλίο, χωρίς όμως να γίνεται αναφορά σε άλλες γυναίκες αγωνίστριες της Επανάστασης, όπως τη Δόμνα Βισβύζη, τη Δέσπω Τζαβέλα ή τη Μαρία Παλάσκα. 

Η Β.Λ. αναφέρεται διεξοδικά στο ζήτημα της εκπαίδευσης των γυναικών, τόσο προεπαναστατικά, όσο και μετά από τη σύσταση του νεοελληνικού κράτους, παραθέτοντας όλες τις απόψεις των Διαφωτιστών και των λογίων της εποχής για το συγκεκριμένο ζήτημα. Γεγονός είναι πως, μετεπαναστατικά, το γυναικείο φύλο κατέκτησε τελικά την εκπαίδευση, όχι όμως και τη συμμετοχή του στις σφαίρες του πολιτικού βίου.

Οι γυναίκες ως αγωνίστριες στην Επανάσταση είναι περισσότερο γνωστές για τις ηρωικές θυσίες τους στο Ζάλογγο, τη Νάουσα, ή το Μεσολόγγι, παρά για τον επικουρικό τους ρόλο στα μετόπισθεν των μαχών. Ήταν εκείνες που επισκεύαζαν τα τείχη, κατασκεύαζαν πολεμοφόδια και περιέθαλπαν πολλές φορές τους αρρώστους με κίνδυνο της ζωής τους. Επίσης, ήταν αυτές οι οποίες πουλήθηκαν κατά κόρον στα σκλαβοπάζαρα της ανατολής.

Ειδικότερα οι πληροφορίες αυτές για τα σκλαβοπάζαρα που υπήρξαν ακόμη και στη Μεθώνη της Πελοποννήσου, ιδιαίτερα μετά από την εισβολή του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο, θα σοκάρουν τον αναγνώστη σχετικά με την τεράστια έκταση του φαινομένου. Το ίδιο θα συμβεί και με την εικόνα της εξαθλίωσης που παρουσίαζε η Ελλάδα μετά από το τέλος της Επανάστασης.

Στα θετικά του βιβλίου πρέπει να συγκαταλεγεί η ρέουσα γλώσσα της συγγραφέως που καθιστά ευκολοδιάβαστο το πόνημά της από όλους, ιστορικούς και μη. Επιπλέον, θετικό είναι το γεγονός ότι η Β.Λ. δεν διστάζει να κατονομάσει και τα εγκλήματα που διέπραξαν όχι μόνο οι Τούρκοι, αλλά και οι ίδιοι οι Έλληνες εναντίον αμάχων και Οθωμανών γυναικών. Γενικά, η Β.Λ. λέει τα πράγματα με το όνομά τους και δεν εξωραΐζει την Ιστορία, κάτι το οποίο βλέπουμε, ευτυχώς, να γίνεται ολοένα και συχνότερα σήμερα στην τρέχουσα ιστορική βιβλιογραφική παραγωγή. Αυτό σημαίνει ότι είμαστε επιτέλους έτοιμοι ως έθνος να ωριμάσουμε και να δεχτούμε όχι μόνο τα καλά, αλλά και τα στραβά της Εθνικής μας Ιστορίας.

Σπύρος Πετρουλάκης, Το ναυάγιο, εκδ. Μίνωας, 2021, σελ.496

 

https://minoas.gr/product/to-nayagio/

 

O Σπύρος Πετρουλάκης, ένας πολυδιαβασμένος συγγραφέας που φλερτάρει στα βιβλία του εξίσου με την εξιχνίαση του μπερδεμένου κουβαριού του ψυχισμού των ανθρώπων, της Ιστορίας του 20ου αιώνα και ανθρώπινων μυστηρίων και εγκλημάτων, επιστρέφει και πάλι με Το Ναυάγιο. Πρόκειται για ένα βιβλίο που αφηγείται μία μπερδεμένη σαν τον μίτο της Αριάδνης περίπλοκη οικογενειακή ιστορία, έχοντας ως σημείο αναφοράς μία τραγική στιγμή της ελληνικής ιστορίας: τον αποκαλούμενο και "Τιτανικό της Ελλάδας", το πολύνεκρο ναυάγιο του πλοίου Ηράκλειον στη βραχονησίδα Φαλκονέρα στις 8 Δεκεμβρίου του 1966.

Αυτό είναι αναμφισβήτητα μία πρωτότυπη αφετηρία έμπνευσης ενός γεγονότος το οποίο οι περισσότεροι από τους μεγαλύτερους αναγνώστες θα έχουν λησμονήσει και οι νεότεροι δεν θα έχουν ακούσει ίσως καν. Αναντίρρητα, λίγοι μόνο συγγραφείς θα μπορούσαν να κατασκευάσουν μία τόσο αινιγματική και μπερδεμένη οικογενειακή ιστορία και να την ξεδιπλώνουν τόσο σταδιακά και αριστοτεχνικά, βάζοντας όλα τα κομμάτια τελικά στη θέση τους, χωρίς να λείπει ούτε ένα από το παζλ και χωρίς να μένει στον αναγνώστη κανένα αναπάντητο ερώτημα. Ο Σ.Π. όμως έχει αποδείξει πολλαπλώς το ταλέντο του στην κατασκευή τέτοιων οικογενειακών τραγωδιών, συναρπαστικών και συνάμα βγαλμένων μέσα από την ίδια τη ζωή.

Ο Σ.Π. μπορεί επίσης να χαρακτηριστεί και ως ο "συγγραφέας των ανατροπών", αφού αρέσκεται να εκπλήσσει διαρκώς τον αναγνώστη με τις πολλές κρυμμένες πτυχές που αποδίδει στους χαρακτήρες του, πτυχές οι οποίες δεν φαίνονται με την πρώτη ματιά, και με τις πολλαπλές ανατροπές που κρύβει συχνά η εξέλιξη της υπόθεσης στα βιβλία του.

Το Ναυάγιο, επομένως, δεν ξεφεύγει από αυτούς τους κανόνες. Ο Απόστολος και η Ειρήνη από τα Κύθηρα, επιβάτες του τραγικού πλοίου Ηράκλειον, αγωνίζονται να ξεφύγουν από την τραγική μοίρα που τους επιφυλάσσει η αλαζονεία των ανθρώπων. Η ιστορία τους κρύβει ένα μεγάλο μυστικό, το οποίο καλείται να ανακαλύψει η Άρτεμις πενήντα χρόνια μετά από τη φοβερή εκείνη νύχτα της 8ης του Δεκέμβρη του 1966.

Πρόκειται για ένα βιβλίο στο οποίο τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται, ένα βιβλίο το οποίο διαβάζεται μονορούφι- όπως και όλα άλλωστε τα βιβλία του συγκεκριμένου συγγραφέα- και που προσπαθεί εναγωνίως να περάσει το μήνυμα να αντιδράμε και να μην δεχόμαστε στωικά και παθητικά όλα όσα μας επιφυλάσσει η Μοίρα. Εν ολίγοις, μια δυνατή αναγνωστική πρόταση για μία τραγική και, εν πολλοίς, λησμονημένη στιγμή της νεοελληνικής ιστορίας.

Θοδωρής Παπαθεοδώρου, Άγιο αίμα, εκδ. Ψυχογιός, 2021, σελ.527

 

https://www.psichogios.gr/el/agio-aima.html

Ο Θοδωρής Παπαθεοδώρου, ο συγγραφέας που έχει υμνήσει με τη συγγραφική του πένα όσο κανένας άλλος τις δύσκολες στιγμές και τους αγώνες των Ελλήνων, από τον Μακεδονικό Αγώνα μέχρι και τον αδελφοκτόνο Εμφύλιο, επιστρέφει με ένα ιστορικό μυθιστόρημα, το Άγιο Αίμα, στις τραγικές εκείνες μέρες του ξεσηκωμού των Ελλήνων ενάντια στον τουρκικό ζυγό.

Το μυθιστόρημα είναι, κυρίως, μία πλούσια τοιχογραφία, όχι τόσο των πολιτικών γεγονότων πριν και κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης, αλλά, πρωτίστως, της ιστορίας της καθημερινότητας των απλών ανθρώπων του λαού κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας και της Παλιγγενεσίας. 

Επομένως, συλλαμβάνει στην ολότητά του τον ορισμό του ιστορικού μυθιστορήματος, αφού το τελευταίο είναι, πάνω απ' όλα, η ιστορία της καθημερινότητας σε μία ορισμένη εποχή όλων εκείνων των ψυχών-της συντριπτικής δηλαδή πλειονότητας- των οποίων η δράση δεν άφησε γραπτά τεκμήρια στην Ιστορία.

Επιπλέον, σε όλα του τα ιστορικά μυθιστορήματα, ο Θ.Π. δεν ξεφεύγει από τον κανόνα που θέλει τους πρωταγωνιστές να μην είναι παρά άσημοι και απλοί άνθρωποι του λαού, πλαισιωμένοι από τις γνωστότερες προσωπικότητες της Ιστορίας, ούτε και από τη δράση των ηρώων του και την ανάπτυξη της μυθοπλασίας μέσα σε αυστηρά ιστορικά πλαίσια.

Το βιβλίο χωρίζεται σε δύο κύρια μέρη με επιμέρους ιστορίες. Στο πρώτο η υπόθεση εκτυλίσσεται κατά τη διάρκεια των ετών 1803-1806, προεπαναστατικά δηλαδή, στα χρόνια κατά τα οποία έλαβε χώρα η εκστρατεία του Αλή Πασά των Ιωαννίνων εναντίον του Σουλίου.

Το δράμα των Σουλιωτών περιγράφεται γλαφυρότατα, όπως αρέσει συνήθως στον Θ.Π. να κάνει: μέσα από τις προσωπικές αφηγήσεις γυναικών τις οποίες ο πόλεμος και η Ιστορία συμπαρέσυρε στη δίνη τους. Πράγματι, ο Θ.Π. είναι ένας συγγραφέας που αγαπάει τις γυναίκες της Ιστορίας, τις άσημες, τις ταλαιπωρημένες, τις τραγικές μάνες που έχασαν τα παιδιά τους και εκείνες που υπέφεραν τα πάνδεινα για να σταθούν βράχοι ακλόνητοι στο πλευρό των πολεμιστών ανδρών τους. Τους δίνει, λοιπόν, πάντοτε εξέχουσα θέση στα βιβλία του.

Έτσι, πρωταγωνίστριες στο Άγιο Αίμα είναι οι τραγικές μητέρες Λέγκω και Κήκω, αλλά και η νεαρή Αργυρώ, μία νεαρή κοπέλα που πουλιέται ως σκλάβα σε χαρέμι και η οποία πρωταγωνιστεί στο δεύτερο μέρος της ιστορίας των ετών 1803-1806. Αυτό διαδραματίζεται στην ορεινή Μεσσηνία το 1806 σε μία εποχή που οι χωρικοί έρχονται αντιμέτωποι με τα σκληρά αντίποινα των Οθωμανών.

Στο δεύτερο από τα κύρια μέρη του βιβλίου, εκείνο το οποίο λαμβάνει χώρα κατά τη χαραυγή της Ελληνικής Επανάστασης, δηλαδή κατά τη διάρκεια των ετών 1819-1821, συναντάμε και πάλι κάποιες ηρωίδες από το πρώτο μέρος σε ιστορίες οι οποίες εκτυλίσσονται αυτή τη φορά στη Ζάκυνθο και την Ήπειρο. Κοντά σε αυτές τις γυναίκες και τους συζύγους τους, παρουσιάζονται ως δευτεραγωνιστές ο Κολοκοτρώνης, ο Καραϊσκάκης και άλλοι γνωστοί ήρωες του '21.

Η αφήγηση του Θ.Π. είναι γλαφυρή και εσωτερική, δίνοντας έμφαση στα πάθη, τα συναισθήματα και την τραγική, πολλές φορές, μοίρα των ηρώων. Οι οικογενειακοί δεσμοί είναι πάνω απ' όλους και απ' όλα. Και οι ήρωες έρμαια των Τούρκων δυναστών τους. Ο αγώνας τους για επιβίωση σε αντίξοες συνθήκες, ο πόθος τους για ελευθερία και η τυραννία των κατακτητών διατρέχουν όλες τις σελίδες του μυθιστορήματος και αποτελούν κοινό τόπο όλων των ηρώων.

Ο Θοδωρής Παπαθεοδώρου με το Άγιο Αίμα αποτίει τον δικό του συγγραφικό φόρο τιμής στην Ελληνική Επανάσταση και την Ελληνική Ιστορία, έναν φόρο γνώσης, θαυμασμού και μνήμης για τις ψυχές που θυσιάστηκαν τότε για να είμαστε εμείς σήμερα ελεύθεροι.