John Darwin, Μετά τον Ταμερλάνο, εκδ. Πατάκη, 2021,647

 

Ο John Darwin είναι από τους παλιούς καλούς ιστορικούς που χαίρεται να διαβάζει κανείς, έστω κι αν τα βιβλία τους δεν είναι ό,τι πιο εύκολο στην ανάγνωση και ό,τι πιο μικρό. Τέτοιο είναι και το τελευταίο μεταφρασμένο στα ελληνικά βιβλία του με τίτλο "Μετά τον Ταμερλάνο, Η άνοδος και η πτώση των παγκόσμιων αυτοκρατοριών 1400-2000", το οποίο απέσπασε και το βραβείο Wolfson History Prize το 2008.

Στο συγκεκριμένο πόνημα ο ιστορικός επιχειρεί να αφηγηθεί μία παγκόσμια ιστορία μέσω των αυτοκρατοριών που υπήρξαν απ' άκρη σ' άκρη στη γη. Το εντυπωσιακό στο εγχείρημά του είναι το γεγονός ότι δεν επικεντρώνεται μονάχα στην Ευρώπη, αλλά ασχολείται με τις αυτοκρατορίες σε όλες τις ηπείρους του πλανήτη.

Το βιβλίο ασχολείται με τις παγκόσμιες αυτοκρατορίες του ύστερου μεσαίωνα και των νεώτερων χρόνων, με αφετηρία την αυτοκρατορία του Ταμερλάνου. Οι αυτοκρατορίες της αρχαιότητας και της προϊστορίας απουσιάζουν παντελώς.

H πρόοδος της Ευρώπης φαίνεται πως ήρθε τελικά από  τη εξαπλώμενη ανάπτυξη της ναυτοσύνης στο τέλος του Μεσαίωνα. Τότε βέβαια οι μεγάλες ισλαμικές αυτοκρατορίες της Ασίας, όπως εκείνη των Οθωμανών, των Μουγκάλ ή των Σαφαβιδών δεν είχαν αρχίσει ακόμη την αναπόφευκτη πορεία της παρακμής τους. Από τη στιγμή όμως που άρχισε η άνοδός της, τίποτε δεν κατέστη, εν τέλει, ικανό να την ανακόψει.

Το βιβλίο είναι αρκετά πυκνογραμμένο και περιέχει απίστευτο πλούτο πληροφοριών. Οπωσδήποτε η ανάγνωσή του δεν είναι εύκολη, αλλά η προσφερόμενη ιστορική γνώση θα αποζημιώσει τον αναγνώστη.

Τον συγγραφέα απασχολεί έντονα, καθ' όλη τη διάρκεια της αφήγησης, ο λόγος για τον οποίο η Ευρώπη απέκτησε τελικά την οικονομική, πολιτιστική και τεχνολογική πρωτοκαθεδρία μετά τον 19ο αιώνα, ενώ και άλλες περιοχές της γης, όπως για παράδειγμα η Κίνα και η Ιαπωνία, διέθεταν επίσης τα φόντα για κάτι τέτοιο.

Ο Darwin πιστεύει ότι η ακμή και η παρακμή μίας αυτοκρατορίας είναι αναπόφευκτη καθώς και το γεγονός ότι δεν δύναται να υπάρχει μονάχα μία αυτοκρατορία ανά την υφήλιο. Η σύγκρουση μεταξύ πολλών και διαφορετικών πόλων εξουσίας είναι δεδομένη, τόσο κατά το παρελθόν όσο και στη σημερινή εποχή της παγκοσμιοποίησης. Γι' αυτό και θεωρεί ότι η σκιά του Ταμερλάνου-και της καταρρέουσας, εν τέλει-αυτοκρατορίας του, πέφτει αναπόφευκτα επάνω σε όλες τις διάδοχες αυτοκρατορίες μετά από αυτόν.

Susan Wise Bauer, Η ιστορία της Δυτικής Επιστήμης, εκδ. Ροπή, 2022, σελ.357

 

Ένα διαφορετικό βιβλίο σχετικά με την ιστορία της Δυτικής Επιστήμης καταθέτει η συγγραφέας, εκπαιδευτικός και ιστορικός Susan Wise Bauer με τίτλο "Η ιστορία της Δυτικής Επιστήμης, Από τα γραπτά του Αριστοτέλη ως τη θεωρία της Μεγάλης Έκρηξης".

Το πόνημά της θεωρείται διαφορετικό από όσα έχουν εκδοθεί ως τώρα επειδή δεν αφηγείται μία γραμμική και καθαρή ιστορία της Δυτικής επιστήμης αυτής καθεαυτής, αλλά περισσότερο μία ιστορία της, διαμέσου της παράθεσης και της μελέτης των σημαντικότερων έργων που έχουν γραφτεί ως τώρα σε διάφορους τομείς της, όπως η αστρονομία, η ιατρική, τα μαθηματικά, η βιολογία και η γεωλογία. Επίσης το έργο της συμπεριλαμβάνει την παρουσίαση πονημάτων που γράφτηκαν σχετικά με την ίδια την επιστημονική μέθοδο και την εξέλιξή της από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας.

 Αξίζει να σημειωθεί ότι όλα τα βιβλία που εξετάζονται θεωρούνται πλέον κλασικά στην ιστορία της επιστήμης.Το βιβλίο χωρίζεται σε πέντε μεγάλες ενότητες και είκοσι οκτώ σύντομα κεφάλαια, αφιερωμένα σε ένα ή και τρία κάθε φορά βιβλία, τα οποία  υπήρξαν σημεία-σταθμοί στην ιστορία της επιστήμης. 

 Στο πρώτο μέρος η συγγραφέας παραθέτει τα  σημαντικότερα κείμενα των απαρχών της επιστήμης, τα οποία γράφτηκαν στην περίοδο της αρχαίας Ελλάδας, τότε που η επιστήμη ήταν αδιαχώριστη ακόμη από τη φιλοσοφία και οι φιλόσοφοι ήταν συγχρόνως και επιστήμονες. Ονόματα όπως ο Θαλής ο Μιλήσιος, ο Αριστοτέλης, ο Πλάτωνας, ο Πυθαγόρας, ο Αρίσταρχος, ο Επίκουρος αλλά και ο Ιπποκράτης έχουν τη θέση τους εδώ.

Περνώντας στον Μεσαίωνα, η συγγραφέας θα ασχοληθεί με το έργο που άσκησε- πλην του Αριστοτέλη-τη μέγιστη επίδραση στους μεσαιωνικούς κύκλους των διανοούμενων αλλά και στους Άραβες λογίους, την Αλμαγέστη του Πτολεμαίου. Το πρώτο κεφάλαιο ολοκληρώνεται με την παρουσίαση του έργου του Κοπέρνικου Περί των Περιστροφών των Ουρανίων Σφαιρών, ένα έργο που πρωτοεκδόθηκε το 1543 και αποτέλεσε την απαρχή της αποκαθήλωσης της γεωκεντρικής θεωρίας.

Το δεύτερο κεφάλαιο ασχολείται καθαρά με τα έργα-σταθμούς στη γένεση της επιστημονικής μεθόδου και του πειράματος στη δύση του Μεσαίωνα και την αυγή των Νεότερων Χρόνων. Εδώ έχουν θέση επιστήμονες όπως ο Φράνσιν Μπέικον, ο Ουίλιαμ Χάρβεϊ, ο οποίος τεκμηρίωσε την ανακάλυψη της κυκλοφορίας του αίματος, ο Γαλιλαίος, ο Νεύτων και τα πιο άγνωστα για το ευρύ κοινό ονόματα των Μπόιλ και Χουκ.

Σε μονοπάτια πιο άγνωστα για τους περισσότερους από εμάς-αλλά και γι' αυτό ακόμη πιο ενδιαφέροντα-κινείται το τρίτο κεφάλαιο που ασχολείται με τους επιστήμονες που ασχολήθηκαν με την γεωλογία κυρίως κατά τον 18ο αιώνα, δηλαδή τον Λεκλέρκ, τον Χάτον, τον Κουβιέ, τον Λάιελ, τον Χολμς, τον Αλβάρεζ και τον Βέγκενερ που θεμελίωσε τη θεωρία σχετικά με την ύπαρξη της Παγγαίας, της μίας και μοναδικής ηπείρου που υπήρχε κάποτε στον πλανήτη και έδωσε την θέση της όταν κομματιάστηκε στις ηπείρους που αντικρίζουμε σήμερα.

Το επόμενο κεφάλαιο ασχολείται με την επιστήμη της βιολογίας, ξεκινώντας από τον Λαμάρακ και τον Δαρβίνο με την Καταγωγή των Ειδών και προχωρώντας στη γενετική του Μέντελ, τον Χάξλεϋ, τον Ουώτσον που ανακάλυψε τη διπλή έλικα του DNA και τους Ουίλσον, Ντόκινς και Γκουλντ.

Το τελευταίο κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στη σύγχρονη επιστήμη του εικοστού και του εικοστού πρώτου αιώνα. Ξεκινάει, επομένως, από τη Θεωρία της Γενικής Σχετικότητας του Αινστάιν και τη θεωρία των κβάντων του Μαξ Πλανκ και καταλήγει στη θεωρία του Big Bang και το Φαινόμενο της Πεταλούδας μέσα από το έργο Χάος του Γκλάικ.

Εν κατακλείδι, πρόκειται στο σύνολό του για ένα θαυμάσιο εισαγωγικό βιβλίο για την επιστήμη που απευθύνεται στους μη ειδήμονες και διαβάζεται ευχάριστα και εύκολα. Το μόνο σίγουρο είναι ότι όταν θα φτάσουμε στο τέλος θα έχουμε γίνει κάπως σοφότεροι σε ό,τι αφορά της ιστορία της Δυτικής σκέψης και επιστήμης.

Αντώνης Χαριστός, μποστάνι Δημοκρατίας, εκδ. Γράφημα, 2020

 

Σε μποστάνι Δημοκρατίας επιχειρούν να μετατρέψουν την ακριτική και συντηρητική νήσο Σαμοθράκη εν έτει 1981 οι πρωταγωνιστές της ομότιτλης νουβέλας του νεότατου πολυγραφότατου συγγραφέα και φιλολόγου Αντώνη Χαριστού.

Τρεις πολιτικοί αγκιτάτορες, ένας βοηθός μαέστρου, ένας αρχιτέκτονας και ένας ανατρεπτικός φιλόλογος, ενταγμένοι στο προοδευτικό κόμμα της αλλαγής επισκέπτονται πριν από τις εκλογές του 1981 την οπισθοδρομική Σαμοθράκη, προπύργιο του Εθνικού Κόμματος και προμαχώνα συντηρητισμού, προσπαθώντας να ενισχύσουν τη διάδοση των Δημοκρατικών και Προοδευτικών ιδεών και, φυσικά, την ψήφο των νησιωτών στο αντίστοιχο κόμμα.

Η πορεία της προσπάθειάς τους, η γνωριμία με τις συντηρητικές, αλλά και κάποιες ελάχιστες προοδευτικές δυνάμεις του νησιού αποτελεί το συγγραφικό αντικείμενο της νουβέλας. Ο Χαριστός πότε σατιρίζει, πότε ειρωνεύεται, πότε επικρίνει τα κακώς κείμενα του νησιού και ενίοτε μαγεύει τους αναγνώστες του με τις καταπληκτικές ερωτικές περιγραφές του, οι οποίες λαμβάνουν χώρα σε ένα από τα πιο όμορφα και παρθένα μέρη της Ελλάδας.

Θα καταφέρουν άραγε οι τρεις πολιτικοί αγκιτάτορες να σπείρουν τους σπόρους της αλλαγής σε αυτό το τόσο απομονωμένο και ξεχασμένο από τον χρόνο νησί;

Ο συγγραφέας επιλέγει σαφώς πλευρά-τάσσεται με τις δυνάμεις της αλλαγής- κάτι που γίνεται ολοφάνερο από την ελαφριά ειρωνική χροιά με την οποία περιγράφει τις δυνάμεις του "συντηρητισμού", δηλαδή τη χωροφυλακή και τις πολιτικές αρχές του νησιού. Οι περιγραφές του νησιού είναι ωσάν να έχει σταματήσει ο χρόνος στη μαύρη επταετία 1967-74. Παράλληλα γίνεται σαφές ότι ο Χαριστός μελέτησε την τοπογραφία του νησιού στα τέλη του εικοστού αιώνα, αφού οι περιγραφές του αποτελούν πιστές αναπαραστάσεις του νησιού εκείνη την εποχή.

Η νουβέλα αποτελεί περισσότερο ένα φιλοσοφικό και πολιτικό δοκίμιο, το οποίο δανείζεται, όμως, χαρακτηριστικά από το μυθιστόρημα και διαβάζεται ως τέτοιο.

Αυτό που κάνει το βιβλίο να ξεχωρίζει είναι αναντίρρητα η έξοχη και φοβερά καλοδουλεμένη γλώσσα του Χαριστού. Πρόκειται για γλώσσα λόγια, πεντακάθαρη, με λόγο μακροπερίοδο, πολλά επίθετα και γλαφυρές περιγραφές. Η επιλογή των λέξεων από πλευράς του συγγραφέα είναι πάντοτε προσεκτική, χρησιμοποιώντας όλο το φάσμα της πλούσιας γλώσσας μας, μα ποτέ εξεζητημένη και επιτηδευμένη. Είναι λες και ο Χαριστός αδυνατεί να κρύψει τον "έρωτά" του με την ελληνική γλώσσα και την επιστήμη της φιλολογίας που τόσο πιστά υπηρετεί. Αξίζει επομένως να  διαβάσουμε το "μποστάνι Δημοκρατίας" τόσο για τις ιδέες που αυτό πρεσβεύει όσο και για την αριστοτεχνική χρήση της ελληνικής γλώσσας.

Θ. Μαυρμούστακος, Σ. Δεσπότης, Θεολογική και χημική επισκόπηση της ανάστασης του Λαζάρου και του Χριστού σύμφωνα με το Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, Εκδόσεις του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, 2022

 

Σε θεολόγους και πιστούς της Ορθόδοξης Θρησκείας απευθύνεται το κατά βάση θεολογικής και φιλοσοφικής χροιάς πόνημα των Καθηγητών Θεολογίας Θ. Μαυρομούστακου και Σ. Δεσπότη με τίτλο "Θεολογική και χημική επισκόπηση της ανάστασης του Λαζάρου και του Χριστού σύμφωνα με το Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο".

Ο πρώτος συγγραφέας εκτός από διδάκτωρ της Θεολογίας είναι συγχρόνως και διδάκτωρ του τμήματος Χημείας. Επιχειρεί λοιπόν μία πρωτότυπη σύζευξη των επιστημών της Θεολογίας και της Χημείας με το παρόν πόνημα, το οποίο, πάντως, μένει εγγύτερα στον φιλοσοφικό και θεολογικό τομέα παρά στον τομέα των θετικών επιστημών.

Οι συγγραφείς εξετάζουν το ζήτημα της ανάστασης του Ιησού και του Λαζάρου από θεολογική και χημική σκοπιά. Συγκεκριμένα προσπαθούν να αποδείξουν ότι τόσο η ανάσταση του Ιησού όσο και εκείνη του Λαζάρου αποδεικνύονται με τα πορίσματα τόσο της θεολογικής όσο και της χημικής επιστήμης. Τα επιχειρήματά τους θα πείσουν αδιαμφισβήτητα τους πιστούς της Ορθοδοξίας.

Παράλληλα, επιχειρείται μία ενδιαφέρουσα επισκόπηση της σημασίας των αριθμών στην Καινή Διαθήκη και πιο συγκεκριμένα, στο Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο. Έτσι, αριθμοί όπως το 15, το 3, το 4, το 7, το 8 αλλά και το 12 θεωρούνταν ιεροί ήδη από αρχαιοτάτων χρόνων. Οι συγγραφείς τονίζουν τη σημασία που είχε η αριθμολογία για τους αρχαίους Έλληνες και ειδικά για τον Πυθαγόρα.

Αφού οι συγγραφείς αποδείξουν τη συνάφεια μεταξύ της θεολογικής και της χημικής επιστήμης, ασχολούνται, στη συνέχεια, με το θέμα των αρωμάτων της ταφής του Ιησού. Η ύπαρξη πολλών αρωμάτων, συγκεκριμένα, σμύρνας και αλόης, αποδεικνύει ότι ο Ιησούς ετάφη σαν βασιλιάς, αλλά και για να αρωματίσουν και να συντηρήσουν το σώμα του νεκρού Ιησού. Οι συγγραφείς παραθέτουν επιπλέον και μερικές χρήσιμες πληροφορίες για τη χρησιμότητα της σμύρνας και της αλόης στην ιατρική επιστήμη κατά την αρχαιότητα. Εξετάζεται ακόμη και η σχέση της Θεολογίας με την Αλχημεία, την πρόδρομη επιστήμη της Χημείας. 

Μελετάται ακόμη και η σχέση της Θεολογίας με την Αλχημεία, την πρόδρομη επιστήμη της Χημείας, ενώ ιδιαίτερη μνεία γίνεται και στην απαρίθμηση των πέντε ιερών στοιχείων από τα οποία θεωρούσαν οι αρχαίοι Έλληνες ότι αποτελούνταν τα πάντα τριγύρω μας, δηλαδή το πυρ, η γη, το ύδωρ, ο αήρ και ο αιθέρας. Οι συγγραφείς εξετάζουν πως αυτές οι φιλοσοφικές απόψεις των αρχαίων Ελλήνων επηρέασαν τα πορίσματα των χριστιανών θεολόγων στοχαστών.

Τέλος, το προσάρτημα με τη συμβολική των αριθμών συμπληρώνει άριστα το δεύτερο κεφάλαιο του βιβλίου το οποίο σχετίζεται με τη σημειολογία των αριθμών αντλώντας παραδείγματα από το Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο. Το τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου είναι αφιερωμένο στη συγκέντρωση των συμπερασμάτων σχετικά με τα πορίσματα της έρευνας των συγγραφέων για την ανάσταση του Λαζάρου και του Ιησού.