Φώτης Κόντογλου Βασάντα, εκδ. Μεταίχμιο

 

Ο Φώτης Κόντογλου θεωρείται η κατεξοχήν ορθόδοξη ελληνική ψυχή, ένας από τους μεγαλύτερους Έλληνες λογοτέχνες, αλλά και ζωγράφους. Η αγάπη του για τον Θεό, την Ορθοδοξία και τη θρησκεία διαφαίνεται σε κάθε πτυχή του έργου του, είτε πρόκειται για πίνακα ζωγραφικής, είτε για λογοτεχνικό έργο.

 Ο Αϊβαλιώτης λογοτέχνης, συμμαθητής του έτερου μεγάλου λογοτέχνη από τη Μικρά Ασία, του Στρατή Δούκα, έζησε από πρώτο χέρι την καταστροφή του '22. Μεγάλο μέρος του έργου του είναι αφιερωμένο, όπως είναι λογικό, στην ιδιαίτερη πατρίδα του το Αϊβαλί. Ακόμη και στη Βασάντα, το πιο παράδοξο από τα βιβλία του Κόντογλου, η αγάπη του συγγραφέα για την πατρίδα του, τη γη της Ιωνίας, κάνει παντού διάχυτα αισθητή την παρουσία της.

Βασάντα στα σανσκριτικά σημαίνει άνοιξη. Πρόκειται λοιπόν για έναν τίτλο που δίνει αμέσως στον αναγνώστη την αγάπη που έτρεφε ο συγγραφέας για τη φύση. Πράγματι, πέρα από τις μεταφράσεις αποσπασμάτων από τη Βίβλο, τις οποίες περιλαμβάνει η Βασάντα, αυτό για το οποίο ξεχωρίζει είναι οι περιγραφές της και ιδιαίτερα εκείνες της φύσης από τον συγγραφέα, όπως σε αυτήν από το διήγημα"Ένα όνειρο":

"Μα πέρα, στο πέλαο, ο ωκεανός λαμποκοπούσε μ' ένα δροσερό και χρυσό πράσινο χρώμα. Το πιο παράξενο ήτανε πως αυτό το σύννεφο είχε απαράλλαχτα το σχέδιο του νησιού, μ' όλες τις κόψες της ακρογιαλιάς του. Μονάχα πως ήτανε φαρδύτερο απ' τη στεριά,- έφτανε ως μισό μίλι ανοιχτά στο πέλαο από κάθε μεριά με τέτοιον τρόπο, που, όπως οι αχτίδες του ήλιου πέφτανε κατακέφαλα από πάνω του, ξεφεύγανε από τις άκρες του, κι η μελανή σκιά του σκέδιαζε όλα τα καθέκαστα της ακρογιαλιάς, μισό μίλι ανοιχτά στο πέλαγο...".

Καμιά φορά η αγάπη του συγγραφέα για τη φύση συνδυάζεται με την ασκητική και έντονα πνευματική φύση του συγγραφέα, όπως στο παρακάτω απόσπασμα για την περιγραφή της Ρουμάνικης Σκήτης του Προδρόμου από το διήγημα "Στο Άγιο Όρος":

"Αγριάδα κι ερημιά. Μαύρα σιδερόβραχα απάνου σε γυμνά ριζοβούνια. Εδώ είναι πια η άκρη του Άθωνα. Πίσω από τούτα τα χελωνωτά μικροβούνια που καμπουριάζουνε κατά τη θάλασσα, είναι ο Κάβος της Σμέρνας κι ο Κάβο Φονιάς".

Η γραφή του Κόντογλου θεωρώ ότι είναι μία από τις πιο αυθόρμητες, γεμάτη λυρισμό και συναίσθημα. Τα διηγήματά του μοιάζουν ορισμένες φορές με παραβολές, αφού δύσκολα ο Κόντογλου λησμονεί τις πνευματικές αφετηρίες του. Η σχέση του με το Θεό είναι σχεδόν ερωτική.

Στην ανθολόγηση της Βασάντα περιλαμβάνονται διηγήματα που γράφτηκαν στη Μυτιλήνη και το Αϊβαλί λίγο πριν ή μετά το τραγικό '22.  Περιλαμβάνεται ακόμη ένα συγκινητικό γράμμα προς την αδελφή του, ασκητικά κείμενα γραμμένα στη γαλήνη του Αγίου Όρους, το χρονικό της εκτέλεσης του ληστή Ιγνάτιου, το νησί του διαβόλου, ένα όνειρο, αποσπασματικές μεταφράσεις σαιξπηρικών έργων και άλλα κείμενα. Στον επίλογο του έργου ο συγγραφέας ομολογεί ότι "με τη βοήθεια του Θεού" παραδίδει  το δεύτερο βιβλίο του στα χέρια του αναγνώστη.

 Πράγματι με την αρωγή του Θεού που τόσο αγαπούσε, ο Κόντογλου παραδίδει στον αναγνώστη με τη Βασάντα του αυτούσιο το σπινθηροβόλο και ανήσυχο πνεύμα του.

 

Άρτεμις Λεοντή, Εύα Πάλμερ-Σικελιανού, εκδ. Πατάκη

 

 

Η Άρτεμις Λεοντή, Καθηγήτρια των Νέων Ελληνικών στο Τμήμα Κλασικών Σπουδών του Μίσγκαν, είναι η συγγραφέας της πρώτης «πολιτισμικής» βιογραφίας της Εύας Πάλμερ-Σικελιανού, μιας προσωπικότητας ιδιαίτερης και τόσο πολύπλευρης που σίγουρα η ζωή της αξίζει να γίνει βιβλίο.

 

Μέχρι τώρα κανείς άλλος δεν είχε επιχειρήσει ένα τέτοιο εγχείρημα και η Λεοντή το φέρνει εις πέρας με μεγάλη επιτυχία. Οπωσδήποτε όμως δεν πρόκειται για μία «κλασική» βιογραφία με τη στενή έννοια του όρου, ούτε για μία γραμμική και με χρονολογική σειρά αφήγηση των γεγονότων της ζωής της Εύας.

 

Η Λεοντή εστιάζει στον ενήλικο βίο της Εύας και στην πολύπλοκη πολιτισμική ταυτότητα της ηρωίδας της, καθώς και στην προσκόλλησή της στην ελληνική παράδοση, πρωτίστως την αρχαιοελληνική, αλλά και τη βυζαντινή. Η Λεοντή προσπαθεί να ανιχνεύσει τι ακριβώς σήμαινε για την Εύα η αρχαία Ελλάδα και η ελληνική παράδοση.

 

Μετά την εισαγωγή, στην οποία η Λεοντή δίνει το στίγμα σχετικά με τον χαρακτήρα της ακόλουθης βιογραφίας, αρχίζει η παρουσίαση της προσωπικότητας της Εύας χωρισμένη σε πέντε κεφάλαια, αφιερωμένα σε κάθε μία από τις πολλαπλές δραστηριότητες στις οποίες αφιέρωσε μεγάλο μέρος του βίου της.

 

Η Εύα Πάλερ γεννήθηκε σε πλούσια οικογένεια της Νέας Υόρκης. Από μικρή υπήρξε αντικομφορμίστρια, ενώ στις ΗΠΑ συνδέθηκε ερωτικά με την Νάταλι Κλίφορντ-Μπάρνεϋ, το μελλοντικό της «ταίρι» σε πολλές κατοπινές σαπφικές παραστάσεις. Πράγματι, η Εύα φαίνεται ότι αναβίωσε ένα «σαπφικό κύκλο» προκαλώντας αντιδράσεις με τις ομοφυλοφιλικές πρακτικές της. Τότε ήταν που υιοθέτησε και το αρχαιοελληνικό στυλ ντυσίματος, ένα στυλ το οποίο δεν εγκατέλειψε ποτέ έκτοτε, και το οποίο έγινε σήμα κατατεθέν της.

 

Έμαθε να υφαίνει σε χειροκίνητο αργαλειό και πίστευε ότι αυτό ήταν κάτι το οποίο όλες οι γυναίκες θα έπρεπε να μάθουν προκειμένου να δημιουργούν μονάχες τους τη μόδα για τον εαυτό τους. Στο ντύσιμό της αντανακλάται ολοκάθαρα η περιφρόνηση των συμβάσεων από μέρους της.

 

Η ενασχόλησή της με το αρχαίο δράμα είναι η περισσότερο γνωστή από τις δραστηριότητές της και ιδίως η αναβίωση του Προμηθέα Δεσμώτη το 1927 στις Δελφικές Εορτές. Στον ποιητή Άγγελο Σικελιανό βρήκε μία «αδελφή ψυχή» σε ό,τι αφορούσε το κοινό τους όραμα για την αναβίωση του αρχαιοελληνικού ιδεώδους. Η ίδια έπαιζε ως ηθοποιός, χορογραφούσε και σκηνοθετούσε αρχαία δράματα, μετά από προσεκτική μελέτη των αρχαιοελληνικών πηγών.

 

Ως συγγραφέας έμεινε στην ιστορία περισσότερο γνωστή για τον «Ιερό Πανικό», ένα γραπτό με αυτοβιογραφικά στοιχεία, ενώ λιγότερο γνωστή είναι η ενασχόλησή της με τη βυζαντινή μουσική. Συνέθετε βυζαντινούς ύμνους και είχε δάσκαλο τον Κωνσταντίνο Ψάχο. Ήταν επίσης η δημιουργός του μουσικού οργάνου «Εύειον Παναρμόνιον».

 

Η Εύα μετά από τον χωρισμό της με τον Σικελιανό επέστρεψε στην Αμερική, απ’ όπου μετέφραζε τα αντιστασιακά γραπτά του την περίοδο της γερμανικής κατοχής. Πέθανε αφού είχε επιστρέψει στην Ελλάδα το 1952, έναν χρόνο μετά από τον θάνατο του Άγγελου. Ο γιος που απέκτησε με τον ποιητή συνέβαλε στη διάσωση του υλικού που είχε συγκεντρώσει όλα αυτά τα χρόνια.

 

Η πολιτισμική αυτή βιογραφία της εστιάζει μεν στην ίδια, αλλά παρέχει στοιχεία και για την εποχή της και τους ανθρώπους που την περιέβαλαν, συμμεριζόμενοι το όραμά της, όπως π.χ. οι Ντάνκαν. Υπό αυτή την έννοια, επομένως, δεν είναι απλά μία βιογραφία της Σικελιανού, αλλά η τοιχογραφία μιας ολόκληρης εποχής.

 

Τέλος, αξίζει να σημειωθεί ότι την προσοχή του αναγνώστη αιχμαλωτίζουν πολλές ασπρόμαυρες φωτογραφίες από της ίδιας της Εύας ή από παραστάσεις που διεκπεραίωσε. Εξίσου κατατοπιστικό είναι το χρονολόγιο στο τέλος του βιβλίου για τη ζωή της, το ευρετήριο των προσώπων που εμφανίζονται στο έργο, οι σημειώσεις, αλλά και η παράθεση της βιβλιογραφίας.

 

Θάνος Βερέμης, 22 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '22, εκδ. Μεταίχμιο

 Με 22 ερωταπαντήσεις για τη Μικρασιατική Καταστροφή επιλέγει ο καταξιωμένος ιστορικός Θάνος Βερέμης να διαφωτίσει το ευρύ κοινό σχετικά με την πιο τραγική στιγμή στην ιστορία του Νέου Ελληνισμού. Το βιβλίο του " 22 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '22" συγκαταλέγεται στα πιο εύχρηστα, εύληπτα, μικρά και ευκολοδιάβαστα βιβλία που εκδόθηκαν φέτος σχετικά με την Καταστροφή.

Το βιβλίο στηρίζεται σε νέες ιστοριογραφικές έρευνες και παραθέτει τα πρόσφατα και αναθεωρημένα συμπεράσματα της ιστοριογραφίας-ελληνικής και μη- για το συγκεκριμένο ζήτημα, π.χ. για τον ρόλο του Βενιζέλου. Ο Βερέμης συχνά παραθέτει και τα λεγόμενα των πρωταγωνιστών-π.χ. συχνά του ίδιου του Ιωάννη Μεταξά- στις πολιτικές και στρατιωτικές εξελίξεις της εποχής μέσα από ημερολόγια, επιστολές κ.α.

 Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η έκθεση των απολογιών πολλών από τους κατηγορούμενους για τη Δίκη των Έξι, όπως και η ερώτηση η οποία επεξηγεί τον ρόλο των Βρετανών στο όλο ζήτημα. Το ίδιο συμβαίνει και με τη Συνθήκη της Λωζάνης και του Ελληνοτουρκικού συμφώνου φιλίας του 1930. Τέλος, η αφιέρωση μίας ολόκληρης ερώτησης στην παράθεση της βιβλιογραφίας για τη Μικρασιατική Καταστροφή ήταν μία πολύ σοφή απόφαση του συγγραφέα που βοηθά όποιον θέλει να εμβαθύνει με αξιοπιστία στο ζήτημα.

 

Ο Βερέμης εμμένει ιδιαιτέρως στα στρατιωτικά γεγονότα πριν από την Καταστροφή, στα πολιτικά γεγονότα μετά από την Καταστροφή, στην ενσωμάτωση των προσφύγων και στις συνέπειες της Μικρασιατικής Καταστροφής, ιδίως στο πολιτικό, το οικονομικό και το πολιτισμικό πεδίο.

Εν κατακλείδι, πρόκειται για ένα βιβλίο το οποίο δίνει μεγαλύτερη βάση στα ίδια τα γεγονότα-ιδίως στα στρατιωτικά στην αρχή του- παρά στις επεξηγήσεις και την αναζήτηση των βαθύτερων αιτιών του περίπλοκου αυτού ιστορικού γεγονότος. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, και παρά το γεγονός ότι προσπαθεί να εξηγήσει και να διασαφηνίσει την εμπλοκή των ξένων Δυνάμεων στο μικρασιατικό ζήτημα, το βιβλίο του Βερέμη παραμένει εξαιρετικά ευκολοδιάβαστο ιδίως για τα άτομα τα οποία αγνοούν σχεδόν εξολοκλήρου τα γεγονότα. Αποτελεί, επομένως, την καλύτερη πρόταση για όποιον θέλει να πραγματοποιήσει μία ταχεία και σαφή επισκόπηση των γεγονότων, χωρίς όμως να αναλωθεί σε περίπλοκες επεξηγήσεις των γεγονότων ή περίτεχνες λεπτομέρειες σχετικές με το ζήτημα.

Άγνωστες πτυχές του ’21, συλλογικό

 

 

Μία διαφορετική αναγνωστική πρόταση για το 1821 έρχεται να μας προσφέρει η University Studio Press και νέοι ιστορικοί το Αριστοτελείου Πανεπιστημίου της Θεσσαλονίκης, οι οποίοι αποφασίζουν να ερευνήσουν άγνωστες και παραμελημένες πτυχές του Αγώνα των Ελλήνων για την ανεξαρτησία. Η έκδοση περιλαμβάνει πρακτικά συνεδρίου σε επιμέλεια των Βασίλη Γούναρη και Δημήτρη Λυβάνιο. Οι νέοι συγγραφείς και εκκολαπτόμενοι ιστορικοί βάζουν καθ’ αυτόν τον τρόπο, το δικό τους λιθαράκι σχετικά με τη βιβλιογραφία για το 1821.

 

Εκτός από τον πρόλογο και τα βιογραφικά των συγγραφέων, το βιβλίο περιλαμβάνει δώδεκα εξειδικευμένες θεματικές μελέτες διαφόρων πτυχών της Ελληνικής Επανάστασης. Πρωτίστως, ο Ευστάθιος Πουλιάσης αναλαμβάνει να παρουσιάσει τους εορτασμούς για το 1821 στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης, όπως αυτές λαμβάνουν εκεί χώρα από το έτος 1930, τέσσερα μόλις χρόνια μετά από την επίσημη έναρξη της λειτουργίας του πανεπιστημίου. Η μελέτη περιλαμβάνει στατιστικά στοιχεί για λόγους που εκφωνήθηκαν στο πλαίσιο των εορτασμών για το 1821, φωτογραφίες, αλλά και προγράμματα των τελετών που έλαβαν χώρα στο Αριστοτέλειο. Η Γεωργία Βλαχοδήμου ασχολείται, κατόπιν, με την κατασκευή του μακεδονικού Ζαλόγγου, δηλαδή με το γεγονός της αυτοκτονίας κάποιων γυναικών στη Νάουσα το 1822, κατά τη διάρκεια της Επανάστασης, προκειμένου αυτές να μην πέσουν αιχμάλωτες στα χέρια των Οθωμανών. Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι, παρ’ όλο που το γεγονός δεν μπορεί να τεκμηριωθεί αδιαμφισβήτητα με ιστορικά τεκμήρια, εντούτοις, η πρόσληψή του από την ελληνική βιβλιογραφία έγινε με μεγάλο ενθουσιασμό κυρίως για λόγους που εξυπηρετούσαν-και εξυπηρετούν ακόμη- το εθνικό ιστορικό αφήγημα.

 

Εν συνεχεία ο Χρήστος Μανδατζής εξετάζει τους εορτασμούς της Εκατονταετηρίδας το 1921 και το 1930 στη Θεσσαλονίκη. Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η μελέτη της Σωτηρούλας Βασιλείου για τις αναπαραστάσεις του 1821 από ξένους ζωγράφους, αναπαραστάσεις που βοήθησαν τη δημιουργία του εθνικού αφηγήματος των Ελλήνων. Εκτός από πολλούς πίνακες, εικονίζονται στις σελίδες του βιβλίου και πολλές σκιτσογραφίες από ελληνικές εφημερίδες της εποχής.

 

Μία εξίσου ενδιαφέρουσα, αλλά και άγνωστη, εν πολλοίς, πτυχή της Ελληνικής Επανάστασης, είναι η παρουσία της ως γεγονός στα σερβικά αρχεία. Τη μελέτη αυτή εκπονεί η  Jasmina Tomasevic, αποδεικνύοντας ότι το 1821 κάθε άλλο παρά απαρατήρητο πέρασε στα μάτια των Σέρβων. Με τη συνεισφορά  μιας ελάσσονος οικογένειας από την πελοποννησιακή ελίτ, της οικογένειας Αργυροπούλου-Αντωνοπούλου, ασχολείται ο Χρήστος Κυριακόπουλος, ενώ το άγνωστο σχετικά ζήτημα των αιχμαλώτων του Αγώνα στο νεοσύστατο ελληνικό βασίλειο εξετάζουν οι Αλέξης Ντάσιος και Σπύρος Γαστεράτος. Οι αιχμάλωτοι ήταν, ως επί τω πλείστον, γυναίκες. Ο Κώστας Σαρρής εξετάζει στη συνέχεια τις βενετικές και οθωμανικές όψεις του φαινομένου του αρματολισμού, ενώ όψεις του ηρωισμού στον δημόσιο λόγο ων εφημερίδων της Επανάστασης αναλύει ο Κωνσταντίνος Διώγος.

 

Ποια ήταν, τελικά, η στάση της επίσημης εγγράμματης ρωσικής ελίτ απέναντι στην Ελληνική Επανάσταση; Αυτό ακριβώς είναι το θέμα της επόμενης μελέτης του βιβλίου, την οποία εκπονεί η Μαριάννα Χεριανίδου. Μεγάλο ενδιαφέρον  παρουσιάζει επίσης η παράθεση της τουρκικής ιστοριογραφίας σχετικά με την Ελληνική Επανάσταση σε μία μελέτη της Μαρίας Ντισλή. Είναι πραγματικά πάντοτε συγκλονιστικό για τον Έλληνα αναγνώστη αν βλέπει πως είχε αντιληφθεί τη δική μας Παλιγγενεσία η «απέναντι πλευρά».

Η τελευταία μελέτη αφορά τη Μικρά Ασία κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης, ένα θέμα για το οποίο οι περισσότεροι γνωρίζουμε ελάχιστα, της Ευμορφίας Παγνιόγλου.

 

Στο σύνολό της, η παρούσα ανθολογία μελετών για το 1821 παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον, τόσο επειδή προέρχεται από νέους και πολλά υποσχόμενους ιστορικούς, όσο και επειδή αναδεικνύει άγνωστες πτυχές της Ελληνικής Επανάστασης.