Κωνσταντίνος Λίχνος, Αδιέξοδοι καιροί, εκδ. Γράφημα

 

Για αδιέξοδες καταστάσεις και ταραγμένους καιρούς μας μιλάει ο Κωνσταντίνος Λίχνος στα δεκαπέντε διηγήματά του, διηγήματα γραμμένα στην τεχνοτροπία του δομημένου ρεαλισμού.

Τα διηγήματα δίνουν έμφαση στα πεπραγμένα του δρώντος υποκειμένου, κάτι που τονίζεται με τη χρήση του πρώτου ενικού προσώπου που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας. Αυτό εξασφαλίζει την αμεσότητα και τη ζωντάνια στην αφήγηση, κάτι που γίνεται εντονότερο όταν, κάπου κάπου ο συγγραφέας-δρων υποκείμενο απευθύνεται άμεσα στους αναγνώστες του. Γενικότερα ο συγγραφέας καταφέρνει να ταυτιστεί απόλυτα με τον ήρωά του και δεν εκφέρει κρίσεις για τις επιλογές του πρωταγωνιστή του. Οποιεσδήποτε  κρίσεις εκφέρονται στο κείμενο ανήκουν αποκλειστικά στον εκάστοτε πρωταγωνιστή και είναι οι δικές του σκέψεις και εντυπώσεις που βρίσκουν τον δρόμο για τον νου των αναγνωστών διαμέσου των λέξεων που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας. Συναισθηματικές αντιδράσεις και επιλογές αποτυπώνονται λεκτικά με τη μέγιστη ακρίβεια και περιγραφικότητα και ο αναγνώστης νιώθει σαν να συμβαίνει μπροστά του όσα διαδραματίζονται.

Από τα διηγήματα, αλλά είναι κυρίως περιγραφικά και καταγράφουν περισσότερο σκέψεις και άλλα αφηγούνται ένα συγκεκριμένο γεγονός. Άτομα του περιθωρίου, αλλά και απλοί καθημερινοί άνθρωποι αποτελούν τους ήρωες των διηγημάτων. Το σκηνικό ποικίλει, από τα καφενεία και τα καπηλειά, τη στάση λεωφορείων, μέχρι και την ύπαιθρο. Το κοινό σημείο όλων τους, όμως, είναι ότι όλα καταλήγουν σε κάποιο αδιέξοδο για τους ήρωές τους.

Εγκιβωτισμένο στη συλλογή είναι και ένα διήγημα για την πρόσφατη πανδημία, το οποίο καταγράφει τις σκέψεις και τα συναισθήματα των ανθρώπων στον δύσκολο καιρό του εγκλεισμού. Το διήγημα «Η ανάσταση» σατιρίζει τη θρησκοληψία, ενώ στο διήγημα «Ονείρου μονόπρακτο» μπορούμε να πούμε ότι ενσωματώνει και κάποια υπερρεαλιστικά στοιχεία στην καθαρά ρεαλιστική τεχνική του συγγραφέα.

Ακόμη, θέματα διαμόρφωσης της συνείδησης ενός υπαλλήλους τίθενται στο διήγημα με τίτλο «Νέα αγωγή», ενώ το διήγημα «Ο καπτάν-Αντώνης» θα μας θυμίσει λίγο τη σχέση του Γέροου με τη θάλασσα, όπως αυτή αποτυπώνεται στη νουβέλα του Χέμινγουεϊ «Ο Γέρος και η θάλασσα». Σκέψεις για τη θάλασσα αποτυπώνονται και στο διήγημα «Άξεινος Πόντος».

Άλλα διηγήματα όπως «Ο φράχτης» διακρίνονται από μία εύθυμη νότα και λεπτές δόσεις χιούμορ. Στο διήγημα «Η στάση» αποτυπώνεται με έξυπνο τρόπο το χάσμα των γενεών.

Ηθικά και κοινωνικά ζητήματα θίγονται και τα πολιτικά σχόλια δεν λείπουν. Τα περισσότερα από τα διηγήματα τοποθετούνται στο «σήμερα», ενώ δύο από τα διηγήματα διαδραματίζονται στην Ελλάδα της δεκαετίας του ’20. Ο αγώνας για κοινωνική αλλαγή, η αναζήτηση λύσεων και το αίτημα για μια καλύτερη ζωή είναι το ζητούμενο για τους ήρωες και τους πρωταγωνιστές των διηγημάτων. Ο εφησυχασμός απορρίπτεται. 

Φράνσις Κιρπς, Οι μεταλλάξεις 7 ιστορίες και ένα ποίημα

 

Στο πρότυπο του Φραντς Κάφκα και του διασημότερου έργου του, της Μεταμόρφωσης, κινείται ο Λουξεμβουργιανός συγγραφέας Φράνσις Κιρπς με το βραβευμένο βιβλίο του με τίτλο «Οι μεταλλάξεις, 7 ιστορίες και ένα ποίημα». Το βιβλίο έλαβε το βραβείο Λογοτεχνίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης το 2020.

 

Οι επτά ιστορίες και το ποίημα που περιέχονται στο βιβλίο έχουν ως αφηγηματικό πρότυπο μία ιστορία γνωστή, από την παγκόσμια λογοτεχνία, την οποία ο συγγραφέας επιλέγει να μεταλλάξει με έναν ιδιαίτερο τρόπο. Η θεματική αφορά κυρίως ζώα που μεταμορφώνονται είτε σε ανθρώπους, είτε σε κάποια άλλη μορφή ζωής.

 

Πολύ ιδιαίτερη είναι η πρώτη ιστορία με ήρωα ένα σαλιγκάρι. Ο συγγραφέας μπαίνει στη θέση ενός σαλιγκαριού που φοβάται μήπως τερματίσει τη ζωή του βίαια σε μία παγίδα μπύρας. Εδώ πρότυπο ένα διήγημα της Βιρτζίνια Γουλφ, το «Σημάδι στον τοίχο».  Στην επόμενη ιστορία μία πολική αρκούδα, η γηραιότερη του ζωολογικού κήπου του Βερολίνου το σκάει από τον κήπου και βγαίνει βόλτα στο Βερολίνο. Πρόκειται για μεταλλαγή του λέοντος από ένα σατυρικό χρονογράφημα του Τουχόλσκι. Το διήγημα περιγράφει την πόλη μέσα από τα μάτια μιας αρκούδας.

 

Το επόμενο διήγημα περιγράφει το δράμα μίας μύγας που όπως και ο άνθρωπος στη μεταμόρφωση του Κάφκα ξυπνάει μεταμορφωμένους σε κατσαρίδα, έτσι και αυτή ξυπνάει μεταμορφωμένη σε άνθρωπο. Αρχικά, η μεταμόρφωση αυτή δεν θα της αρέσει διόλου, στη συνέχεια όμως, θα κατορθώσει να βρει την άκρη ύστερα από έντονη εσωτερική πάλη με τον εαυτό της. Το διήγημα μας κάνει όμως να αναρωτηθούμε, μήπως τελικά οι άνθρωποι φθονούν τις μύγες για την ικανότητά τους να πετούν;          

 

Το διήγημα που τιτλοφορείται «Το μοντέλο» είναι το εκτενέστερο του βιβλίου και το μοναδικό που η θεματική του διαφέρει από τα υπόλοιπα.  Κεντρική ηρωίδα η Τυλλία, μια γυναίκα με πολλές ιδιότητες, κομμώτρια, μαθήτρια, μοντέλο, αρραβωνιαστικιά.

 

Το διήγημα «Ένας σκύλος με το όνομα Κασίς» είναι αδιαμφισβήτητα το πιο συγκινητικό του βιβλίου και το μόνο μαζί με το εκτενέστερο διήγημα του βιβλίου το οποίο δεν διαθέτει υπερρεαλιστικά στοιχεία.

 

Αντιθέτως το διήγημα σε πρότυπο του Έσενμπαχ μιλάει για μία εξωγήινη μορφή ζωής, τους γιδόλυκους. Αξιοσημείωτο είναι επίσης το έβδομο διήγημα του βιβλίου, στο πρότυπο της γνωστής σε όλους μας Κοκκινοσκουφίτσας, ενός παραμυθιού των αδελφών Γκριμ.

 

Το μοναδικό ποίημα του βιβλίου χρησιμοποιεί ως πρότυπα δύο ποιήματα του Λάβκραφτ και της Μπάχμαν. Εν συνόλω, πρόκειται για ένα υπερρεαλιστικό πόνημα που δείχνει σε ποιες ατραπούς μπορεί να οδηγήσει η έμπνευση από λογοτεχνικά έργα άλλων. Αμφισημία, κρυμμένα νοήματα, θίξιμο γνωστών κοινωνικών θεμάτων και άφθονη φαντασία χαρακτηρίζουν το βιβλίο του Κιρπς.

 

Θωμάς Σιταράς, Λατέρνα, φτώχεια και περίσσευμα καρδιάς, εκδ. Μίνωας

 

Ένα βιβλίο νοσταλγικό, ρομαντικό, που θα μας φέρει στον νου την Αθήνα που όλοι γνωρίζουμε μέσα από τις αθάνατες ταινίες του ελληνικού κινηματογράφου, υπογράφει ο ειδικός στην Παλαιά Αθήνα ιστοριοδίφης και μελετητής Θωμάς Σιταράς.

 

Ο συγγραφέας είναι γνωστός στο ελληνικό κοινό μέσα από έξι βιβλία που έχει συγγράψει ήδη για την Παλαιά Αθήνα. Στο συγκεκριμένο πόνημα με τίτλο «Λατέρνα, φτώχεια και περίσσευμα καρδιάς, Ημερολόγιο μιας παλιάς γειτονιάς» συνδυάζει την Ιστορία, τη Λαογραφία και ιδίως τη σκιαγράφηση της αθηναϊκής κοινωνίας στον Μεσοπόλεμο, δηλαδή κατά τα έτη 1920-1940.

 

Ο συγγραφέας επιλέγει μία γραφική συνοικία της παλιάς Αθήνας, χωρίς όμως να την κατονομάζει, και τοποθετεί εκεί όλες τις δράσεις των ηρώων του βιβλίου του, ηρώων ανώνυμων και άσημων. Οι ήρωές του είναι απλοί καθημερινοί άνθρωποι των καφενέδων, των ταβερνείων και των καπηλειών της Αθήνας που κινούνται στον χωροχρόνο με κάθε άνεση και φυσικότητα. Διαφωνούν, μαλώνουν για τα πολιτικά, κουτσομπολεύουν, παίζουν μπιλιάρδο και χαρτί, ακούν τους γνωστούς μουσικούς της εποχής, παντρεύονται, χωρίζουν  και ερωτεύονται.

 

Ο Σιταράς πλάθει απλές, μικρές  ιστορίες  που βοηθούν τον αναγνώστη να συλλάβει την καθημερινότητα στους δρόμους της παλιάς Αθήνας. Η αφήγηση είναι λιτή και περιλαμβάνει διαλόγους και στιγμιότυπα με πρωταγωνιστές τους ανθρώπους του Μεσοπολέμου, κυρίως τους φτωχούς, τους μεροκαματιάρηδες, αλλά και τους αστούς που ζούσαν στις συνοικίες της λατέρνας και των φτωχομαχαλάδων που φιλοξενούσαν τα θερινά σινεμά και τις παραστάσεις του Καραγκιόζη. Όλα αυτά εννοείται υπό τα ξεφωνητά και τα γέλια των παιδιών που τριγύριζαν και έπαιζαν στους δρόμους ολημερίς, υπό τις φωνές των πλανόδιων πωλητών που διαλαλούσαν την πραμάτεια τους, υπό τους ήχους του μπουζουκιού και του μπαγλαμά, αλλά και υπό τις φωνές από τους καβγάδες των ανδρόγυνων.

 

Ιδιαίτερο κεφάλαιο αφιερώνεται στις γυναίκες της παλιάς Αθήνας, τις καλλονές, τις ανερχόμενες «Μις», τις νταρντάνες, τις κουτσομπόλες και τις προξενήτρες. Στις γιορτές και πως αυτές ενσωματώνονταν στον ιστό της πόλης ένα κεφάλαιο ακόμη. Οι Απόκριες, τα γαμήλια γλέντια, τα γλέντια στα σπίτια, οι κουραμπιέδες στους δρόμους τα Χριστούγεννα, το ηλιόλουστο Πάσχα και η εργατική Πρωτομαγιά, όλα είχαν το δικό τους, εντελώς διαφορετικό χρώμα στην παλιά Αθήνα.

 

Η αγορά ήταν ένα ακόμη ιδιαίτερο κεφάλαιο της Αθήνας, της οποίας κομμάτι ήταν οι πλανόδιοι μικροπωλητές, οι λαϊκές αγορές και τα συνοικιακά, μικρά μπακάλικα με τα τεφτέρια, όπου οι μπακάληδες σημείωναν τις οφειλές.

 

Η αφήγηση δεν είναι γραμμική. Πρόκειται για μία πολύ επιτυχημένη συλλογή αναμνήσεων και φωτογραφιών του συγγραφέα, καταγεγραμμένη με τρόπο μυθιστορηματικό, μια καταγραφή όλων όσων δεν υπάρχουν πια και έχουν χαθεί ανεπιστρεπτί. Εν κατακλείδι, πρόκειται για ένα έντονα νοσταλγικό βιβλίο, ιδιαίτερα για τους πιο ηλικιωμένους, που θα μας κάνει να αναπολήσουμε τη γλυκιά εκείνη Αθήνα της μονοκατοικίας και των αυλών, την πολύχρωμη και τη μυρωδάτη εκείνη πόλη από τα γιασεμιά, στην οποία απουσίαζε το γκρίζο και το τσιμέντο που είναι ο κανόνας , δυστυχώς, σήμερα.

 

Ουγκλιέσα Σαϊτίνατς, Πολύ ταπεινά δώρα, εκδ. Βακχικόν

 

 Ένα πολύ ιδιαίτερο επιστολικό μυθιστόρημα υπογράφει ο πολυγραφότετος και βραβευμένος Σέρβος συγγραφέας και δραματουργός Ουγκλιέσα Σαϊτίνατς. Το συγκεκριμένο έργο του με τίτλο Πολύ ταπεινά δώρα έχει μεταφραστεί σε δέκα γλώσσες και αποτελεί μία ιδιαίτερη αμοιβαία εξομολόγηση μεταξύ δύο αδελφών που ζουν σε διαφορετικές χώρας κατά την εποχή του τέλους του Ψυχρού πολέμου.

Πρόκειται για τον Βουκάσιν, βραβευμένο και επιτυχημένο συγγραφέα που βρίσκεται στις ΗΠΑ και για τον αδελφό του τον Ζίβα, οδηγό φορτηγού, που έχει μείνει στη Σερβία, τη χώρα και των δύο.

Το μυθιστόρημα αποτελείται από επιστολές σε είδος μέιλ που ανταλλάσσουν τα δύο αδέλφια μεταξύ τους. Είναι δομημένο πάνω στην αντίθεση του "ευτυχισμένου" και "επιτυχημένου" αδελφού που έχει καταφέρει να ξεφύγει από τη μιζέρια της σοσιαλιστικής Σερβίας από τη μία, και του αδελφού που "ξέμεινε" στη χώρα, από την άλλη, και δεν έχει καμία επαφή με όλα αυτά τα πολιτιστικά και κοινωνικά θαύματα που αντικρίζει ο άλλος αδελφός στις ΗΠΑ.

Το ψυχροπολεμικό κλίμα αποτυπώνεται πολύ επιτυχημένα στο βιβλίο, καθώς και η επίδρασή του σε τομείς της καθημερινής ζωής των ανθρώπων. Τα δύο αδέλφια εξομολογούνται κυριολεκτικά τα πάντα μεταξύ τους: θυμούνται τα παιδικά τους χρόνια σχολιάζουν τη γύρω πολιτική κατάσταση, τον πόλεμο, μιλούν για τη σχέση τους με τις γυναίκες, και τους γονείς τους, αλλά και για τη δουλειά τους. Σχολιάζουν επίσης το φυσικό περιβάλλον γύρω τους με έναν λόγο εξαιρετικά αυθόρμητο και ζωντανό. Κάποιες φορές θα νομίζει κανείς ότι οι δύο αδελφοί γράφουν ημερολόγιο, και όχι ο ένας στον άλλον, τόσο προσωπικές είναι καμιά φορά οι σκέψεις τους. Κι όμως, κάποιες αναφορές στο δεύτερο ενικό, όπου ο ένας απευθύνεται στον άλλον, αμέσως θα μας θυμίσουν περί τίνος πρόκειται.

Οι αδελφικές συμβουλές δεν λείπουν από τα μέιλ, ενώ διάχυτη είναι η προσδοκία της επιστροφής του ενός αδελφού στην πατρίδα και η ελπίδα της αντάμωσης και πάλι μεταξύ τους.

"Θάρρος αδερφέ, είναι να αγαπάμε τους γύρω μας. Και γι' αυτό χρειάζεται πολύ θάρρος. Ακριβώς όπως ο μεγαλύτερος φόβος που μπορεί να βιώσει κανείς είναι η πιθανότητα να χάσει μια μέρα την αγάπη για όλους και για όλα για πάντα".

Τέλος, αξίζει να αναφέρουμε ότι το βιβλίο βραβεύτηκε  με το Βραβείο Λογοτεχνίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης το 2014.