Mika Waltari, Ο προσκυνητής, εκδ. Καλέντης

 

Ο Μίκα Βαλτάρι είναι ο πιο πολυδιαβασμένος και πολυμεταφρασμένος στο εξωτερικό Φινλανδός συγγραφέας. Έζησε από το 1908 ως το 1979 και υπήρξε πολυγραφότατος, με λογοτεχνικό έργο που απλώνεται σε πολλά διαφορετικά είδη του γραπτού λόγου, όπως ποιήματα, αστυνομικά μυθιστορήματα, δοκίμια, μυθιστορήματα κ.α.  Όμως, ο Μίκα Βαλτάρι είναι γνωστός κατά κύριο λόγο για τα ιστορικά μυθιστορήματα που έχει γράψει, όπως τα  παρακάτω: «Ιωάννης Άγγελος», «Ο Ετρούσκος», «Ο περιπλανώμενος» και «Σινουχέ ο Αιγύπτιος».

 

Ο Βαλτάρι δικαίως θεωρείται ένας από τους αγαπημένους συγγραφείς εκείνων που λατρεύουν το συγκεκριμένο είδος της λογοτεχνίας, αφού, έχοντας βαθιές γνώσεις για την εποχή στην οποία εκτυλίσσεται κάθε φορά το μυθιστόρημά του, προσφέρει στους άγνωστες του ένα διαφορετικό κάθε φορά ταξίδι βαθιά μέσα στον παρελθόντα ιστορικό χρόνο. Επιπροσθέτως, συνήθως τα μυθιστορήματά του είναι πολυπρόσωπα και παρουσιάζουν καταιγιστική δράση, διατηρώντας έτσι αμείωτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη από την πρώτη μέχρι την τελευταία σελίδα.

 

Το συγκεκριμένο έργο του, όμως, με τίτλο «Ο προσκυνητής, τα νεανικά χρόνια του Ιωάννη Άγγελου», ξεφεύγει κάπως  από όσα προειπώθηκαν για τα έργα του συγκεκριμένου συγγραφέα. Αυτό συμβαίνει κυρίως επειδή το έργο «Ο προσκυνητής» μπορεί να χαρακτηριστεί, εκτός από ιστορικό μυθιστόρημα, κάλλιστα και ως φιλοσοφικό-υπαρξιακό δοκίμιο. Το βιβλίο αυτό τοποθετείται χρονικά στον 15^ο αιώνα, την εποχή που λάμβανε χώρα η περίφημη Σύνοδος της Φεράρας-Φλωρεντίας και αφηγείται τα νεανικά χρόνια του Ιωάννη Άγγελου, ενός ήρωα τη ζωή του οποίου εξιστορεί ο Βαλτάρι σε ένα άλλο του βιβλίο το «Ιωάννης Άγγελος» το οποίο περιγράφει την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους και αποτελεί, κατά κάποιον τρόπο, τη συνέχεια του παρόντος πονήματος.

 

Ο Ιωάννης Άγγελος είναι ένας κοσμοπολίτης ελληνοτραφής νεαρός ερωτευμένος με τη γνώση και τα βιβλία, ο οποίος διαβιεί, όμως, σε εξαιρετικά δύσκολους καιρούς. Παρ’ όλο που ο σαρκικός έρωτας δεν είναι ανάμεσα στις πρώτες προτεραιότητες του, εντούτοις ο Ιωάννης δεν έχει σκοπό  να γίνει μοναχός. Αντιθέτως, επιλέγει να εμπλουτίσει τις γνώσεις του μέσα από ταξίδια- όπως το  ταξίδι που πραγματοποιεί στην παρηκμασμένη Βασιλεύουσα- και τη συμμετοχή του πλάι σε διάσημους λογίους στην κορυφαία Σύνοδο της εποχής του, εκείνη της Φεράρας- Φλωρεντίας. Τα γεγονότα που αφορούν τη συγκεκριμένη Σύνοδο, η οποία έλαβε χώρα εν έτει 1438/9, εξιστορούνται με κάθε λεπτομέρεια στο βιβλίο. Ο αναγνώστης θα αποκτήσει μία σαφή εικόνα των θεολογικών εριδών της εποχής, των διαφόρων φιλοσοφικών ρευμάτων της Παλαιολόγειας Αναγέννησης, αλλά και των θρησκευτικών διαχωρισμών μεταξύ της Καθολικής και της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Όλα αυτά τοποθετημένα μέσα σε έναν κόσμο που αλλάζει γοργά, έναν κόσμο που εγκαταλείπει σταδιακά τον ζόφο του Μεσαίωνα κάτω από τις φτερούγες της Ιταλικής Αναγέννησης και ετοιμάζεται να ανοίξει πανιά για τον Νέο Κόσμο.

 

Ο συγγραφέας εμφανέστατα διαθέτει άριστες γνώσεις για να αναπαραστήσει έξοχα την εποχή, τόσο ιστορικές, όσο και φιλοσοφικές. Οι υπαρξιακές ανησυχίες του ήρωα σχετικά με το  Θεό, τον έρωτα, τις επίγειες απολαύσεις και άλλα θέματα παρουσιάζονται αναλυτικά και ο συγγραφέας βάζει τον Ιωάννη να τις μοιράζεται με έτερους διαφορετικούς συνομιλητές- οι οποίοι ανήκουν κάποιες φορές και στο γυναικείο φύλο-μέσα σε κατά τόπους φιλοσοφικές συζητήσεις τοποθετημένες σε όλη την έκταση του βιβλίου.

 

Εν κατακλείδι, πρόκειται για ένα από τα κορυφαία έργα του συγγραφέα που έχουν γραφτεί για τον κόσμο της μεσογείου και της Ευρώπης τον 15^ο αιώνα και ο εραστής του ιστορικού μυθιστορήματος δεν θα χάσει αν επιλέξει να του αφιερώσει λίγο από τον πολύτιμο αναγνωστικό χρόνο του.

HANA YANAGIHARA, ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΑΡΑΔΕΙΣΟ, ΕΚΔ. ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ

 

Η Αμερικανίδα συγγραφέας ισπανικής καταγωγής που μεγάλωσε στη Χαβάη Hana Yanagihara θεωρείται σήμερα μία από τις κορυφαίες φωνές της αμερικανικής λογοτεχνίας. Έγινε γνωστή με το μυθιστόρημά της με τίτλο «Οι άνθρωποι στα δέντρα» που εκδόθηκε το 2013 και κυρίως με το «Λίγη ζωή», το οποίο έγινε μπεστ-σέλλερ δύο χρόνια αργότερα.

 

Η Hana Yanagihara επιστρέφει αυτή τη φορά με μία κολοσσιαία  οικογενειακή σάγκα που προσφέρει στον αναγνώστη μία εναλλακτική ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής απλωμένη σε τρεις αιώνες, στον 19^ο, τον 20^ο και τον 21^ο. Οι τρεις αυτοί αιώνες αντιπροσωπεύουν το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον σε σχέση με την ανθρωπότητα και τον κόσμο όπως τους γνωρίζουμε. Το «Προς τον παράδεισο» είναι ένα βιβλίο που διαφέρει αρκετά από τα προηγούμενα της συγγραφέως. Πρόκειται ουσιαστικά όχι για ένα, αλλά για τρία αυτοτελή βιβλία που συνδέονται μεταξύ τους με μικρά επαναλαμβανόμενα μοτίβα που αφορούν τους πρωταγωνιστές και τη θεματική της συγγραφέως. Αν μη τι άλλο, πάνω απ’ όλα είναι ένα έργο εξαιρετικά πρωτότυπο στη δόμησή του ως μυθιστόρημα, το οποίο αξίζει να διαβάσουμε προκειμένου να γνωρίσουμε από κοντά την έξοχη λογοτεχνική που χρησιμοποιεί η συγγραφέας.

 

Και στα τρία κομμάτια του βιβλίου της η Yanagihara κινείται σε χώρους που γνωρίζει πολύ καλά η ίδια: στις ΗΠΑ. Η Υanagihara, όμως, δεν σκοπεύει να ασχοληθεί τόσο με τον περιβάλλοντα χώρο αλλά κυρίως με τις καταπιεσμένες επιθυμίες και τα θέλω των ηρώων της που αναζητούν μία θέση στον παράδεισο, με τις κοινωνικές συμβάσεις τις οποίες καταγγέλλει και με την υποκρισία και με την ανάγκη των ανθρώπων σε όλες τις εποχές για συντροφικότητα, αγάπη και συμβίωση με τα αγαπημένα τους πρόσωπα. Πρόκειται επομένως για ένα καθαρά ανθρωποκεντρικό και ουμανιστικό μυθιστόρημα  στη σύλληψή του. Παρ’ όλα αυτά οι ΗΠΑ τοποθετούνται στο επίκεντρο των παγκόσμιων εξελίξεων ανά τους αιώνες.

 

Στο πρώτο μέρος η υπόθεση εκτυλίσσεται εν έτει 1893 και φέρει τον τίτλο «Πλατεία Ουάσινγκτον». Αυτό το μέρος μας αφηγείται την ιστορία ενός επιγόνου μιας μεγάλης αμερικανικής οικογένειας, Ντέιβιντ Μπίνγκαμ, ο οποίος ερωτεύεται έναν καλλιτέχνη με αρκετά ύποπτο και σκοτεινό παρελθόν, τον Έντουαρντ Μπίσοπ και αντιστέκεται στο προξενιό που του γίνεται με τον νεόπλουτο Τσαρλς Γκρίφιθ. Αυτό που εντυπωσιάζει στο εν λόγω μέρος είναι αφενός η απόλυτη φυσικότητα με την οποία αντιμετωπίζεται η ομοφυλοφιλία του πρωταγωνιστή, αλλά και ο νέος «εναλλακτικός» κόσμος των ΗΠΑ του 19^ου αιώνα που δημιουργεί η συγγραφέας ορίζοντας το περιβάλλον των ΗΠΑ ως τις Ελεύθερες Πολιτείες που έχουν δημιουργηθεί λίγο μετά τον αμερικανικό εμφύλιο. Αναφορές στη ρατσιστική πολιτική κατά των μαύρων υπάρχουν επίσης στο πρώτο μέρος.

 

Το δεύτερο μέρος τιτλοφορείται ως «Λίπο-Βάο-Νάχελε» και η υπόθεσή του διαδραματίζεται το 1993 στο Μανχάταν. Και πάλι οι δύο πρωταγωνιστές είναι ομοφυλόφιλοι, ο πλούσιος Τσαρλς Γκρίφιθ που συζεί με τον κατά πολύ νεαρότερό του Ντέιβιντ Μπίνγκαμ. Εκτός από τα ονόματα που επαναλαμβάνονται, όπως και το μοτίβο της ομοφυλοφιλίας και του φυλετικού διαχωρισμού, στο μέρος αυτό παρατηρούμε μία διογκούμενη παρακμή της κοινωνίας, σε σχέση με τον 19^ο αιώνα, με αναφορές σε ανίατες ασθένειες όπως το AIDS. Η κοινωνική αυτή παρακμή θα μεγεθυνθεί περαιτέρω στο τρίτο μέρος. Οι συνδέσεις του δεύτερου με το πρώτο μέρος γίνονται ακόμη πιο εμφανείς, υπό μορφή αναδρομής στη γενεαλογία του ήρωα Ντείβιντ,  καθώς προχωρά η ανάγνωση του δεύτερου μέρους.

 

Στο τρίτο μέρος του βιβλίου η υπόθεση εκτυλίσσεται σε έναν δυστοπικό και όχι τόσο ευχάριστο στα μάτια του αναγνώστη κόσμο του 2093. Υπό μορφή αναδρομών βέβαια, εξιστορούνται κατόπιν και γεγονότα που αφορούν τα μέσα του 21^ου αιώνα. Το μέρος αυτό τιτλοφορείται ως «Ζώνη 8». Εδώ το πολιτικό καθεστώς είναι ολοκληρωτικό και απολυταρχικό ενώ η απειλή των πανδημιών παραμένει παρούσα. Εδώ πρωταγωνίστρια είναι αυτή τη φορά μία γυναίκα, η Τσάρλι, εγγονή ενός διάσημου επιστήμονα. Η Τσάρλι προσπαθεί εναγωνίως να ερμηνεύσει την αλλοπρόσαλλη συμπεριφορά του συζύγου της υπενθυμίζοντας για άλλη μία φορά στον αναγνώστη ότι κύριο μέλημα της συγγραφέως είναι η περιγραφή και η ενδοσκόπηση σε βάθος των ανθρώπινων σχέσεων και δη των ερωτικών. Και στο μέρος αυτό γίνεται φυσικά λόγος για τους φυλετικούς διαχωρισμούς. Η συγγραφέας έτσι διατηρεί τη θεματική σύνδεση και αυτού του μέρους με τα προηγούμενα.

 

Ως οικογενειακή σάγκα εναλλακτικής ιστορίας με έμφαση στη λογοτεχνική τεχνική μπορεί να χαρακτηριστεί εν κατακλείδι το τρίτο βιβλίο της Yanagihara  «Προς τον παράδεισο» , αλλά και ως έναν ύμνο στην ελευθερία του ανθρώπου και μία κραυγή αγωνίας για έναν καλύτερο κόσμο, έναν κόσμο χωρίς τα στεγανά που δημιουργεί ο χωρισμός σε φτωχούς και πλούσιους, μαύρους και λευκούς, αλλά και ομοφυλόφιλους και ετερόφυλους.

Στέλιος Πελασγός, Νασρεντίν Χότζας, το γέλιο της Μικρασίας, εκδ. Πρώτη ύλη

 

Ο Στέλιος Πελασγός είναι ο άνθρωπος που αναβίωσε την τέχνη της προφορικής αφήγησης στη χώρα μας και αυτή τη στιγμή είναι ο πιο γνωστός παραμυθάς-αφηγητής ιστοριών στην Ελλάδα. Στο πλαίσιο αυτής της ιδιότητας, επομένως, εντάσσεται και το πόνημά του, για το οποίο θα κάνουμε λόγο στο παρόν άρθρο: το «Νασρεντίν Χότζας, το γέλιο της Μικρασίας» που κυκλοφόρησε το περασμένο έτος από τις εκδόσεις Πρώτη ύλη.

 

Πράγματι, ποιος δεν γνωρίζει τον Νασρεντίν Χότζα και τις ιστορίες του, τον περίφημο  Τούρκο με τις πάμπολλες ιδιότητες που του αποδίδονται, σοφός, φιλόσοφος, γκαφατζής,  αστείος και τόσες άλλες ακόμα;

 

Ο Νασρεντίν Χότζας- ή αλλιώς Νασραντίν Χότζας, Νασρουντίν, Νασρεττίν, Μολλά ή απλώς Χότζας- υπήρξε το αρχέτυπο για τα δικά μας ανέκδοτα με τους Ποντίους ή τον Τοτό. Η ιστορικότητά του ως προσώπου αμφισβητείται, αλλά αν πράγματι έζησε- ή ο ίδιος ή κάποιος που του έμοιαζε τόσο ώστε να χρησιμεύσει ως πρότυπο για τις ιστορίες του,- αυτό είναι κάτι που συνέβη γύρω στον δέκατο τρίτο αιώνα στα βάθη της Μικράς Ασίας. Υποτίθεται ότι διατηρούσε φιλία με τον τρομερό Μογγόλο κατακτητή, τον Τιμούρ-Ταμερλάνο- αν και αυτός έζησε τον επόμενο αιώνα. Όποια και αν είναι η αλήθεια, πλάστηκαν έκτοτε πάμπολλες ιστορίες με τον ίδιο ως πρωταγωνιστή. Και το μόνο σίγουρο είναι ότι η φιγούρα αυτή, αυτός ο χαριτωμένος σοφός σαλός,  είναι τόσο το γέλιο, όσο και η ψυχή της Μικράς Ασίας. Και οι ιστορίες που τον αφορούν συγκεντρώθηκαν και καταγράφτηκαν με κάθε αγάπη και φροντίδα από τον Στέλιο Πελασγό στο παρόν δημιούργημα, που απευθύνεται τόσο σε ενήλικες όσο και σε νέους αναγνώστες.

 

Ο Πελασγός δεν παραθέτει απλά τις ιστορίες που αναφέρονται στον Νασρεντίν Χότζα, αλλά συγχρόνως τις ομαδοποιεί, τις αναλύει και τις ερμηνεύει. Στο πρώτο κεφάλαιο ο Πελασγός συγκεντρώνει τις ιστορίες στις οποίες ο Χότζας είναι ο Κανένας. Κατόπιν σταχυολογούνται ιστορίες στις οποίες φαίνεται ότι ο Χότζας ήταν ελεύθερος άνθρωπος. Αμφισβητεί κάθε μορφή εξουσίας και πολλές φορές την ειρωνεύεται κιόλας. Υπάρχουν, επίσης, πολλές ιστορίες με τον Χότζα δάσκαλο, καθώς και ιστορίες που μας δείχνουν ότι ο Χότζας ήταν φιλειρηνιστής και ότι απεχθανόταν τη βία. Σοφός ο ίδιος, ο Χότζας αμφισβητεί τους σοφούς, το ίδιο το σύστημα απονομής της δικαιοσύνης. Συγχρόνως ξέρει να ζει και να χαίρεται τη ζωή, χωρίς να διατηρεί προσκόλληση στα υλικά αγαθά. Επίσης, ο Χότζας απεχθανόταν τους τοκογλύφους.

 

Σε πολλές από τις ιστορίες ο Χότζας παρουσιάζεται ως ψυχολόγος, ακόμη και ως θεραπευτής γάμου, ενώ δεν είναι λίγες οι ιστορίες με τη γυναίκα του Χότζα. Ήταν ένας άνθρωπος που ήξερε να κάνει υπομονή και που αγωνιζόταν πάντοτε  για την κοινωνική δικαιοσύνη. Και μπορεί να ήταν ευσεβής, όμως πάντοτε κορόιδευε τους θρησκόληπτους.

 

Το βιβλίο συμπληρώνεται με δύο ελληνικές ιστορίες που κινούνται στο πνεύμα του Νασρεντίν Χότζα. Και αυτό ακριβώς το γεγονός είναι που δείχνει πόσο όμοιοι είναι τελικά οι λαοί μεταξύ τους, ακόμη και εμείς με τους Τούρκους που είμαστε πολύ εγγύτερα από όσο νομίζουμε.

 

Ο Στέλιος Πελασγός με το βιβλίο του διασώζει την πλούσια πολιτιστική κληρονομιά της Μικράς Ασίας και βάζει το λιθαράκι του στη διάσωση της προφορικής  λαογραφικής παράδοσης του παραμυθιού, αυτού του ολοζώντανου είδους που μεταπλάθεται και μεταλλάσσεται διαρκώς ανά τους αιώνες.

 

 

Αστείες, απολαυστικές, διασκεδαστικές, άλλοτε λυτρωτικές και άλλοτε διδακτικές, οι ιστορίες του Χότζα μας δίνουν άφθονη τροφή για σκέψη, μας διδάσκουν, μας ψυχαγωγούν και, πάνω απ όλα, μας υπενθυμίζουν πόσο απελπιστικά όμοιοι παραμένουν όλοι οι άνθρωποι σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης, όσα χρόνια κι αν περάσουν.

Πάρις Σταμέλος, Οι γυναίκες της Κυριακής, εκδ. Καστανιώτη

 

«Τα κορίτσια τότε σπάνια έβγαιναν έξω από το σπίτι τους. Σαν φυλακισμένα ζούσαν. Μόνο οι παντρεμένες δικαιούνταν τη βόλτα τους την Κυριακή. Οι γυναίκες της Κυριακής. Έτσι, με την προσήλωση στα δεδομένα, η χήρα σκέφτηκε ότι δημιουργούσε κάθε φορά ευκαιρίες όποτε τύχαινε και για οποιαδήποτε αφορμή να περνάει αρσενικός από το δικό τους σπίτι. Κέδρος θα ’χε, γιατί η χασούρα όσο πήγαινε κόντευε να γίνει μόνιμη και βασανιστική πια».

 

Αυτές είναι οι γυναίκες της Κυριακής στο μυθιστόρημα του Πάρη Σταμέλου. Γυναίκες όμορφες σαν την Αγλαΐα, δυνατές σαν τη Νότα, γλυκές σαν τη Φωτεινή, καλοαναθρεμμένες σαν τη Μέλπω και δυναμικές σαν την Ειρήνη. Κοντά τους ο παπουτσής ήρωας πολέμου Γιασεμής, ο μικρός Νικολής, ο τρυφερός Γιάγκος, ο επηρμένος Αρίστος και ο φιλέλληνας Ριτς.  Άνδρες και γυναίκες μιας εποχής που δεν υπάρχει πια, του Μεσοπολέμου, της Κατοχής και των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων.

 

Το μυθιστόρημα του Σταμέλου είναι ένα τόσο ιστορικό και κοινωνικό πολυπρόσωπο μυθιστόρημα, που ίσως θα μας μπερδέψει κάποιες φορές με τις ταυτότητες των προσώπων και τις σχέσεις μεταξύ τους, ιδίως κι αν λάβει κανείς υπόψη τους τα πισωγυρίσματα στον χρόνο και τις αναδρομές που πραγματοποιεί ο συγγραφέας. Σαν ξεκαθαρίσει όμως ο αναγνώστης τον χώρο, τον χρόνο και τα πρόσωπα, θα καταλήξει να μαγευτεί τελικά από τις ρεαλιστικές περιγραφές, τη λυρική γλώσσα και τους γλαφυρούς διαλόγους που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας προκειμένου να απεικονίσει παραστατικά τη ζωή στον παρελθόντα χρόνο.

 

Η αφήγηση ξεκινά μεταπολεμικά, κατόπιν όμως γίνεται αναδρομή στις ζωές των ηρώων στον Μεσοπόλεμο και κατά τη διάρκεια του πολέμου. Η αφήγηση μας πηγαίνει έως τις μεγάλες αλλαγές της δεκαετίας του ’60, τότε που ξεκίνησε η μεταμόρφωση της Ελλάδας από αγροτική σε σύγχρονη οικονομία και η μαζική αστικοποίηση.

 

Το μυθιστόρημα του Πάρη Σταμέλου είναι το μυθιστόρημα της φτωχολογιάς. Ο συγγραφέας αγνοεί τους καλοβολεμένους αστούς της εποχής και  σκύβει πάνω από τις δύσκολες συνθήκες ζωής και τη φτώχεια του απλού κοσμάκη καθώς και όλων εκείνων που κατάγονταν από την ύπαιθρο και επέλεξαν να μεταναστεύσουν στην πόλη, προκειμένου να ξεφύγουν από τη φτώχεια, να μάθουν γράμματα και να κάνουν τη ζωή τους εκεί. Μέσα από τις προσωπικές τους ιστορίες σχηματίζεται το πολύχρωμο μωσαϊκό της ζωής στη χώρα μας στα μέσα του εικοστού αιώνα.

 

Τα ήθη και τα έθιμα της υπαίθρου, οι αντιλήψεις της εποχής για τις γυναίκες, το πώς επηρέασε ο πόλεμος και η κατοχή τη ζωή του απλού λαού, η καθημερινότητα στο χωριό και στα νησιά, όλα αυτά είναι θέματα που παρουσιάζονται μέσα από την αφήγηση της ιστορίας της Μέλπως και του Ριτς, της Ειρήνης και του Γιασεμή, της Νότας και του Γιάγκου.

 

Το σχέδιο Τρούμαν για την ανοικοδόμηση και την ανάκαμψη της Ελλάδας και το ψυχροπολεμικό σκηνικό θα αλλάξουν μια για πάντα την εικόνα της χώρας μας. Οι άνθρωποί της όμως θα παραμείνουν οι ίδιοι, με τα ίδια όνειρα, τις ίδιες αγωνίες και την ίδια διάθεση να αγαπήσουν και να αγαπηθούν.

 

Ύδρα, Χαλκίδα, Αθήνα, Πειραιάς. Τέσσερα διαφορετικά μέρη και μία πληθώρα πολλών ετερογενών μεταξύ τους ανθρώπων. Αυτά είναι που συνθέτουν την τοιχογραφία της μεταπολεμικής Ελλάδας και της Ελλάδας του Μεσοπολέμου  στο βιβλίο του Σταμέλου.