Πέτρος Τατσόπουλος, Το όπιο του λαού, εκδ. Μεταίχμιο, 2021, σελ. 356

 

https://www.metaixmio.gr/en/products/%CF%84%CE%BF-%CE%BF%CF%80%CE%B9%CE%BF-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%BB%CE%B1%CE%BF%CF%85-%CE%BC%CE%B9%CE%B1-%CE%B1%CE%BD%CE%BF%CF%81%CE%B8%CE%BF%CE%B4%CE%BF%CE%BE%CE%B7-%CF%80%CF%81%CE%BF%CF%83%CE%B5%CE%B3%CE%B3%CE%B9%CF%83%CE%B7

 

"Πολλοί φίλοι μου με έχουν προειδοποιήσει ότι αυτό το βιβλίο είναι ολότελα περιττό: καθώς δεν υποκρίνομαι ότι κρατώ ίσες αποστάσεις, όσοι συμφωνούν με τις απόψεις μου μάλλον δεν θα έχουν λόγο να το διαβάσουν και όσοι διαφωνούν μάλλον δεν θα έχουν διάθεση να το διαβάσουν. Πιθανότατα οι φίλοι μου να έχουν δίκιο, μολονότι κάτι παρόμοιο θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε για όλα τα βιβλία. Επαφίεμαι λοιπόν στην καλή πίστη του αναγνώστη και, εάν σκεφτείτε την ειρωνεία του πράγματος, είναι μάλλον και η μοναδική πίστη στην οποία επαφίεμαι".

Με τα παραπάνω λόγια επιλέγει να κλείσει τον πρόλογο του εικοστού δεύτερου βιβλίου του που τιτλοφορείται "Το όπιο του λαού", δανειζόμενος τη γνωστή ρήση του Καρλ Μαρξ για τη θρησκεία ο Πέτρος Τατσόπουλος. Ξεκαθαρίζει έτσι εξαρχής τη θέση του και δίνει το στίγμα του βιβλίου, αλλά και το δικό του: την απολυτότητα των απόψεών του στο θέμα της θρησκείας και την τόλμη να πει δημοσίως πράγματα που θα ενοχλήσουν σίγουρα αρκετά αυτιά από τον χώρο της εκκλησιαστικής ιεραρχίας, αλλά και της πολιτικής.

Ο Τατσόπουλος, σαν άλλος σταυροφόρος, -αν και ο εν λόγω όρος  είναι σίγουρα αταίριαστος για κάποιον αντίθετο με την ύπαρξη των θρησκειών- δεν διστάζει να τα βάλει με όσους θεωρεί απαραίτητο, φιλοδοξώντας να αφυπνίσει συνειδήσεις και να διορθώσει-όσο γίνεται-τα κακώς κείμενα. Εξάλλου, ως υπέρτατος θιασωτής της λογικής, του ελεύθερου πνεύματος και της επιστήμης, θεωρεί πως πρέπει να πιστεύουμε σε ό,τι βλέπουμε και όχι να βλέπουμε ό,τι πιστεύουμε  και θέλουμε οι ίδιοι να δούμε.

Ο ρεθυμνιώτικης καταγωγής συγγραφέας ξέρει πολύ καλά να χειρίζεται την πένα του, μας το έχει αποδείξει εξάλλου ουκ ολίγες φορές. Με αυτό το βιβλίο του όμως, επιχειρεί να δώσει στους αναγνώστες του κάτι εντελώς διαφορετικό από ένα απλό μυθιστόρημα.

Το βιβλίο δεν αποτελεί ένα μεγάλο και αυτοτελές δοκίμιο, αλλά μία συρραφή σκέψεων και άρθρων του συγγραφέα σχετικά με τον χώρο της θρησκείας, της εκκλησιαστικής ιεραρχίας, της πολιτικής και της κοινωνίας γενικά, γραμμένων από το 2003 μέχρι και το περασμένο έτος. Όπως είναι φυσικό, δεν θα μπορούσαν να λείπουν από το πόνημα οι  αναφορές για τη σημερινή πανδημία, τον τρόπο αντιμετώπισής της από τους κυβερνώντες και τραγελαφικά της παρεπόμενα με τις συνωμοσίες των αντιεμβολιαστών να βρίσκονται σε πλήρη άνθηση και να περιγράφονται με αριστοφάνεια διάθεση από τον συγγραφέα.

Μη φανταστείτε, όμως, πως το παρόν βιβλίο αποτελεί έναν στείρο λίβελλο κατηγοριών. Απεναντίας, είναι γραμμένο με απύθμενο χιούμορ παρ’ όλη την κριτική του διάθεση. Ο Τατσόπουλος υιοθετεί ένα ύφος καυστικό, ειρωνικό και ενίοτε βλάσφημο το οποίο καθιστά την ανάγνωση απολαυστικότατη. Χιουμορίστας και ρεαλιστής, μα πάνω απ’ όλα αληθινός και αυθεντικός και χωρίς ψήγμα υποκριτικής διάθεσης προκειμένου να χαϊδέψει αυτιά, ο συγγραφέας μας προσφέρει ωμό και ολοζώντανο στο πιάτο τον πραγματικό του εαυτό και ελπίζει στην επιεική μας κρίση για τα γραφόμενά του- την οποία, ομολογουμένως, αξίζει και με το παραπάνω σε ό,τι αφορά το παρόν πόνημα.

Ο Τατσόπουλος απεχθάνεται τον εγκλωβισμό της σκέψης και τα στερεότυπα-με εξαίρεση βεβαίως το θέμα της θρησκείας, όπου παραδέχεται ευθέως ότι είναι «αγύριστο κεφάλι». Η αλήθεια όμως είναι πως τεκμηριώνει άψογα τα λεγόμενά του, σε βαθμό που ακόμη και θρησκευόμενοι-μα διαλλακτικοί πάντα- άνθρωποι θα βρουν ένα κοινό σημείο επαφής.

Στηλιτεύει καλοπροαίρετα όλα τα κακώς κείμενα: από την κερδοσκοπία, τη φιλοχρηματία και τη δίψα για εξουσία της επίσημης Εκκλησίας, μέχρι τις πολιτικές των κομμάτων, αλλά και τα λάθη και τη βλακεία του απλού Έλληνα, ο οποίος, ως επί τω πλείστον, δρα κυρίως με γνώμονα τον παραλογισμό και το δικό του μονάχα συμφέρον, αντί με το λογική και το κοινό καλό.

Στο παρακάτω απόσπασμα διαχωρίζει πολύ επιτυχημένα την επιστήμη από τη θρησκεία, τονίζοντας τις εντελώς διαφορετικές αφετηρίες που έχουν η μία και η άλλη:

«Η αλήθεια είναι πως οι επιστήμονες δεν πιστεύουν πουθενά. Δεν.. πιστεύουν. Ενστερνίζονται τη θεωρία της εξέλιξης, τη θεωρία της σχετικότητας και ούτω καθεξής, αλλά είναι έτοιμοι ανά πάσα στιγμή να τις ρίξουν στον κάλαθο των αχρήστων και να ενστερνισθούν άλλες, πληρέστερες. Στη θρησκεία η αίρεση σε οδηγεί στην πυρά- ενίοτε και κυριολεκτικά. Στην επιστήμη η αίρεση σε οδηγεί στο Νόμπελ».

Εν κατακλείδι, πρόκειται για ένα βιβλίο που δίνει τροφή για σκέψη, αλλά και ενημερώνει παράλληλα για ζητήματα τα οποία κάποιοι από εμάς δεν είχε τύχει να ακούσουμε ποτέ ως τώρα. Αυτό είναι «Το όπιο του λαού» το οποίο αποτελεί συγχρόνως και ένα πολύ ευχάριστο και χιουμοριστικό ανάγνωσμα, πλην όλων των παραπάνω.

Paula Fox, Πρόσωπα σε απόγνωση, εκδ. Gutenberg, 2021, μετ.Ρ. Χατχούτ, σελ.244

 

Ο Ότο Μπέντγουντ, η γυναίκα του Σόφη και ο πρώην συνέταιρος του Ότο στη δουλειά, ο Τσάρλι είναι τα  "Πρόσωπα σε απόγνωση", αυτά που διαβιούν στο Μπρούκλιν της δεκαετίας του '60. Το βιβλίο θεωρείται από τα καλύτερα πονήματα της Αμερικανίδας συγγραφέως Πάουλα Φοξ, μιας συγγραφέως η οποία στη χώρα μας δεν είναι, παραδόξως, ιδιαίτερα γνωστή.

Οι Μπέντγουντ είναι ένα καθαρά αστικό κουλτουριάρικο, αλλά άτεκνο ζευγάρι, το οποίο θεωρεί ότι στη ζωή και στον γάμο του όλα είναι τέλεια. Αυτό νιώθει και αυτό φιλοδοξεί να βγάζει διαρκώς προς τα έξω στις αυξημένες κοινωνικές συναναστροφές του με τον έτερο καλό κόσμο του Μπρούκλιν. Είναι όμως πράγματι έτσι; Ένα απρόβλεπτο γεγονός έρχεται για να αποδείξει περίτρανα το αντίθετο και να φέρει τα πάνω κάτω στη ζωή του ζευγαριού.

Μια μέρα, μία αδέσποτη γάτα την οποία ταΐζει που και που η ψυχοπονιάρα Σόφη, ως ανταμοιβή για το γάλα που της έδωσε αποφασίζει να φιλοδωρήσει τη Σόφη βυθίζοντας τα δόντια της βαθιά στη σάρκα του χεριού της. Αυτό το φαινομενικά ασήμαντο και απλοϊκό γεγονός θα αποδειχτεί όμως τελικά θεμελιώδες για την αποκάλυψη της αληθινής φύσης της σχέσης τους, αλλά και για την εξέλιξη της σχέσης αυτής, μόνο και μόνο από την υποψία ότι η γάτα είναι λυσσασμένη. Η υποψία αυτή θα πέφτει στο εξής βαριά σαν σκιά επάνω στον βίο του ζευγαριού και θα ταράξει τις μεταξύ τους εύθραυστες και λεπτές, όπως αποδεικνύεται, ισορροπίες, αφήνοντας να έρθουν στην επιφάνεια όλες οι ένοχες σκέψεις, τα κρυμμένα μυστικά, τα παράπονα και οι καταπιεσμένες επιθυμίες του ανδρόγυνου.

Για τον σημερινό αναγνώστη το όλο μυθιστόρημα είναι εξόχως  δραματικό, μα και δομημένο πάνω στο στοιχείο της υπερβολής. Τόσο οι αντιδράσεις, όσο και τα λεγόμενα και οι ανησυχίες των προσώπων θα μας φανούν πολλές φορές υπερβολικά. Από την άλλη, το δραματικό αυτό στοιχείο έρχεται σε εμφανή αντίθεση με την έντονη κοινωνική ζωή του ζευγαριού, μία ζωή κοσμική, η οποία δηλώνει διαρκώς το παρόν μέσα στις σελίδες του βιβλίου: από τους άφθονους και ρεαλιστικούς διαλόγους των μεγαλοαστικών σαλονιών μέχρι τον υλικό -αλλά και πνευματικό- πλούτο που περιστοιχίζει πανταχόθεν το ζευγάρι. 

Ο Τσάρλι, ο πρώην συνεργάτης του Ότο, με τον οποίο τον χωρίζει βαθύ ιδεολογικό χάσμα, θα αποδειχθεί πρόσωπο κλειδί στην αποκάλυψη των σαθρών θεμελίων του φαινομενικά επιτυχημένου γάμου του ζευγαριού, αφού θα βγει ένα βράδυ στα κρυφά με τη Σόφη μετά το συμβάν με τη γάτα, κάνοντάς τη να αλλάξει άποψη για πολλά ζητήματα που σχετίζονται με τον γάμο της και, φυσικά, τον ίδιο τον Ότο.

Ο πραγματικά κακός της υπόθεσης όμως και ο αληθινός πρωταγωνιστής, είναι η άμοιρη γάτα, η παρουσία και η δράση της οποίας είναι συνεχώς παρούσα στο βιβλίο. Η ανατριχιαστική κορύφωση του βιβλίου λαμβάνει χώρα κατά τη σύλληψη και την κακοποίηση του φαινομενικά άκακου αυτού δράστη, ο οποίος κινεί ακούσια τα νήματα της υπόθεσης του βιβλίου.

Η αφήγηση είναι γραμμική και ρέουσα, απαλλαγμένη από εις βάθος συναισθηματισμούς, περιττές περιγραφές και καλλωπισμούς. Αναδεικνύεται δε έξοχα, χάρη στη ρυθμική όσο και ακριβή και εναργή μετάφραση της Ρένας Χατχούτ.

Αλλοπρόσαλλο, ιδιαίτερο και αλλόκοτο, το "Πρόσωπα σε απόγνωση" είναι ένα μεταπολεμικό ρεαλιστικό δράμα με έντονα στοιχεία θεατρικότητας στην υπόθεση και τους διαλόγους του, το οποίο αποτελεί μία αξιοπρόσεκτη αναγνωστική επιλογή.

Θοδωρής Παπαθεοδώρου, Άγια Λευτεριά, εκδ. Ψυχογιός, 2021, σελ.609

 

Μετά το "Άγιο Αίμα" και τις "Άγιες Ψυχές", η τριλογία του Θοδωρή Παπαθεοδώρου για την Ελληνική Επανάσταση κλείνει με τον τόμο "Άγια Λευτεριά".

Στην "Άγια Λευτεριά" περιγράφονται τα γεγονότα των ετών 1824-1826. Μονάχα ο πρόλογος και ο επίλογος του βιβλίου διαδραματίζονται στην Τεργέστη εν έτει 1827. 

Εδώ ο αναγνώστης θα ξανασυναντήσει τους κύριους πρωταγωνιστές των προηγούμενων βιβλίων, όπως τον Στέφανο, την Αργυρώ, τη Δέσπω και τον  Νικόλα, μαζί με τους δευτερεύοντες χαρακτήρες, τη Μαλαμή,  τον γέρο Καψάλη, τη Λενίτσα, τη Μαρκέλλα και τον Γιωργάκη.

Από μυθιστορηματική άποψη, το βιβλίο περιέχει πολλές ανατροπές, αφού ζευγάρια που είχαν χαθεί στα προηγούμενα μέρη της τριλογίας, εδώ επιτέλους ξαναβρίσκονται χάρη στην τύχη. Περιγράφεται η δίκη του Καραϊσκάκη και του Κολοκοτρώνη, αλλά και γεγονότα που έχουν παίξει καταλυτικό ρόλο στη ζωή των ηρώων του βιβλίου, όπως η καταστροφή της Χίου και των Ψαρών. Οι αδελφοκτόνοι εμφύλιοι πόλεμοι των Ελλήνων παίζουν επίσης πολύ σημαντικό ρόλο στις ζωές των ηρώων και η περιγραφή τους καταλαμβάνει μεγάλο μέρος του βιβλίου. Συγκεκριμένα, το δεύτερο μέρος του βιβλίου είναι αφιερωμένο στα γεγονότα των ετών 1824-1825, ενώ το πρώτο μέρος εξετάζει τα συμβάντα του 1824.

Το τρίτο μέρος του βιβλίου είναι το πλέον συγκλονιστικό και περιλαμβάνει το πιο δραματικό φινάλε που θα μπορούσε να έχει ένα βιβλίο με θέμα την Ελληνική Επανάσταση: την πολιορκία του Μεσολογγίου, την οποία θα ζήσουν από κοντά όλοι οι πρωταγωνιστές του βιβλίου. Σε αυτό το σημείο ακριβώς ο Παπαθεοδώρου επιλέγει να τερματίσει την αφήγησή του με ένα τέλος αμφίσημο και συνάμα λυτρωτικό για τους ήρωές του.

Οι ήρωες κινούνται ανάμεσα σε όλους τους σημαντικούς για την Επανάσταση τόπους, όπως την Τριπολιτσά, τα Ψαρά, τη Χίο, το Άστρος και το Μεσολόγγι.

Ο Παπαθεοδώρου, όπως και στα άλλα βιβλία της τριλογίας του περιγράφει μεν τα ιστορικοπολιτικά γεγονότα, επιλέγει όμως να εστιάσει περισσότερο στην καθημερινή ζωή των απλών ανθρώπων, οι οποίοι έζησαν από κοντά την Επανάσταση και στο πως αυτή άλλαξε οριστικά και αμετάκλητα τις ζωές  τους. Αυτή είναι και η γοητεία του βιβλίου, που δεν θυσιάζει τη δραματικότητα και τον μύθο χάριν της Ιστορίας. Παράλληλα, η έρευνα που έχει διεξάγει ο συγγραφέας είναι κάτι παραπάνω από εμφανής, αφού, πέρα από ορισμένες ιστορικές πληροφορίες που ενσωματώνονται στο κυρίως σώμα του κειμένου, στο τέλος του βιβλίου παρατίθενται και διευκρινιστικές σημειώσεις για τα ιστορικά γεγονότα.

Η γλώσσα την οποία χρησιμοποιεί ο συγγραφέας, τόσο στη δική του αφήγηση όσο, κυρίως, στους διαλόγους των ηρώων του, είναι απόλυτα προσαρμοσμένη στα μέτρα και το κλίμα της εποχής: απλή, λαϊκή, αυθόρμητη και με πολλές λέξεις τουρκικής καταγωγής.

Διαβάζοντας την εν λόγω τριλογία ο αναγνώστης θα κατανοήσει πολλά για τις φοβερές δυσκολίες που βίωσαν οι πρόγονοί μας κατά τη διάρκεια του δύσκολου ξεσηκωμού και θα νιώσει πραγματικά ότι μεταφέρεται και ο ίδιος σε εκείνη την εποχή, αφού το βιβλίο είναι ιδιαίτερα ατμοσφαιρικό. Η επίκληση στο συναίσθημα είναι, πολλές φορές, καταιγιστική και ο αναγνώστης θα νιώσει συχνά συμπόνοια για τους ήρωες του βιβλίου, αλλά συνάμα και απέχθεια, όχι μονάχα για τις βιαιότητες του πολέμου, αλλά και για τις αδελφοκτόνες έριδες. Αποκορύφωμα της επίκλησης στο συναίσθημα, αλλά και όλου του βιβλίου, αποτελεί η περιγραφή της πολιορκίας του Μεσολογγίου και της φοβερής πείνας που μάστιζε τους πολιορκημένους.

 Εν κατακλείδι λοιπόν, η τριλογία για την Ελληνική Επανάσταση αποτελεί μία από τις καλύτερες δουλειές του Θοδωρή Παπαθεοδώρου, γραμμένη με κάθε σεβασμό απέναντι στην επιστήμη της Ιστορίας, αλλά και τη Λογοτεχνία.

Μια απόδραση μέσα σε... σεντούκι!

 
Είναι απίστευτο κι όμως αληθινό, όμως η μεγαλύτερη απόδραση του 17ου αιώνα έλαβε χώρα μέσα σε ένα... σεντούκι γεμάτο με βιβλία!

Στις 22 Μαρτίου του 1621ο Ολλανδός λόγιος με τις πάμπολλες ιδιότητες- υπήρξε ουμανιστής, πολιτικός, διπλωμάτης, ιστορικός, θεολόγος και συγγραφέας- ονόματι Ούγκο Γκρότιους δραπέτευσε από τη φυλακή στην οποία κρατούνταν επί δύο συναπτά έτη, κρυμμένος μέσα σε ένα σεντούκι γεμάτο με βιβλία!

Ο Ούγκο Γκρότιους φυλακίστηκε επειδή έλαβε θέση σχετικά με τις σφοδρές θρησκευτικές διαμάχες της εποχής του μεταξύ καθολικών και καλβινιστών.  Συγκεκριμένα συνηγόρησε υπέρ μεγαλύτερης θρησκευτικής ανοχής. Ο Γκρότιους πρέσβευε το, πρωτοποριακό για την εποχή δόγμα ότι οι θρησκευτικές πεποιθήσεις του ανθρώπου θα πρέπει να αποτελούν καθαρά προσωπικό ζήτημα. Αξίζει να σημειωθεί ότι η σύζυγός του Μαρία τον ακολούθησε οικειοθελώς στη φυλακή.

Κατά τη διάρκεια της φυλάκισής του οι φίλοι του, γνωρίζοντας τη μεγάλη αγάπη που έτρεφε για τα βιβλία, του έστελναν αρκετά προκειμένου να έχει να ασχολείται τις άφθονες ελεύθερες ώρες του. Με τον καιρό τα μέτρα επιτήρησης χαλάρωσαν και οι φρουροί σταμάτησαν να ελέγχουν το περιεχόμενο της κασέλας. 

Έτσι, μια φορά, μετά από δύο χρόνια στην ειρκτή, ο Γκρότιους αποφάσισε με τη βοήθεια της γυναίκας του να μπει μέσα στο σεντούκι μαζί με τα βιβλία του που του είχαν δωρίσει και πάλι οι φίλοι του. Μένοντας ήσυχος εκεί, μεταφέρθηκε από τους ίδιους τους φρουρούς και κατέληξε πανεύκολα έξω από τα τείχη του κάστρου όπου κρατούνταν. Το ζεύγος διέφυγε έκτοτε στο Παρίσι όπου ο Γκρότιους παρέμεινε έκτοτε εξόριστος και συνέγραψε μάλιστα και μερικά από τα πιο διάσημα έργα του. Η ευρηματική απόδρασή του, όμως, παραμένει, αναμφισβήτητα, μία από τις πιο πρωτότυπες του 17ου αιώνα, αλλά και ολόκληρης της Ιστορίας.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

-Dan Snow, Σαν σήμερα στην παγκόσμια ιστορία, εκδ. Μεταίχμιο