Μαρίνα Λυκούδη, Στην Αλαβανία του Ενβέρ Χότζα, εκδ. Βακχικόν

 

Στην Αλβανία του Ενβέρ Χόατζα, εν έτει 1978 μας ταξιδεύει η Μαρίνα Λυκούδη με το ωραιότητά της αφήγημα των εκατόν ένα σελίδων. Πρόκειται για ένα ιστορικό, λαογραφικό, πολιτικοκοινωνικό και ταξιδωτικό βιβλίο που διαβάζεται πολύ ευχάριστα, αφού είναι γραμμένο σαν μυθιστόρημα.

 

Η συγγραφέας καταθέτει την προσωπική της μαρτυρία από την παραμονή της στη Σκιπερία, τη Γη των Αετών, όπως είναι το επίσημο όνομα της Αλβανίας, όταν βρέθηκε εκεί ακολουθώντας τον σύζυγό της Βασίλη Σημαντηράκη που υπηρέτησε στα Τίρανα ως Γραμματέας της εκεί Ελληνικής Πρεσβείας. Η συγγραφέας δεν μπορεί να πει ότι θυμάται με νοσταλγία την παραμονή της εκεί, αφού τότε η Αλβανία ήταν υπό την εξουσία του στυγνού δικτάτορα Ενβέρ Χότζα. Η Αλβανία ακολουθούσε τότε τον δικό της ιδιότυπο δρόμο του κομμουνισμού, διατηρώντας ακέραιες τις σταλινικές διδαχές ακόμη και μετά την αποσταλινοποίηση του υπόλοιπου κομμουνιστικού μπλοκ το 1956. Στα 1978 το μόνο κομμουνιστικό κράτος με το οποίο η Αλβανία  διατηρούσε καλές σχέσεις ήταν η Κίνα του Μάο τσε Τουνγκ. Γρήγορα όμως το καθεστώς του Ενβέρ συγκρούστηκε και με την Κίνα και απέμενε ολομόναχο, αυστηρά περιχαρακωμένο και εξαιρετικά καχύποπτο απέναντι τόσο στα υπόλοιπα κομμουνιστικά κράτη όσο, βέβαια, και στα καπιταλιστικά.

 

Η Μαρίνα Λυκούδη έμεινε στα Τίρανα με την οικογένειά της, η οποία περιλάμβανε δύο- και αργότερα τρία-παιδιά. Περιγραφεί με γλαφυρό τρόπο στους αναγνώστες της πως ακριβώς ήταν να ζει κανείς σε μία χώρα όπου βασίλευε η καχυποψία, η λογοκρισία, η κατασκοπία και η έλλειψη αγαθών και ελευθερίας, καταρρίπτοντας εύστοχα τον μύθο που θέλει τα αριστερής ιδεολογίας κομμουνιστικά κράτη να μην ανήκουν στη σφαίρα του ολοκληρωτισμού των δεξιών φασιστικών κρατών. Απεναντίας μάλιστα, η συγγραφέας τεκμηριώνει μέσα από την παράθεση των δικών της προσωπικών εμπειριών ότι η παραμονή σε ένα τέτοιο κράτος δεν διέφερε σχεδόν καθόλου από την παραμονή σε  χώρες  που κυβερνώνται από φασιστικές δικτατορίες.

 

Η Λυκούδη παραθέτει με πραγματικό πόνο ψυχής τις διώξεις που υπέστησαν Αλβανοί συγγραφείς, τόσο άνδρες όσο και γυναίκες που τόλμησαν να αψηφήσουν το στυγνό καθεστώς και να γράψουν όχι απαραιτήτως  κάτι ενάντια στο καθεστώς, αλλά απλά αυτό που ήθελαν οι ίδιοι, δίχως να πάρουν την κρατική έγκριση. Η παρωδία της διεξαγωγής εκλογών σε ένα μονοκομματικό κράτος ήταν κάτι εξίσου το ακατανόητο στα μάτια του  σύγχρονου αναγνώστη.

 

Η συγγραφέας, όμως, εκτός από τα πολιτικά σχόλια και τον σχολιασμό της κοινωνικής ζωής στα Τίρανα, δεν παραλείπει να αναφερθεί και σε πληθώρα μύθων της Αλβανίας, όπως τον μύθο του Αετού για την ίδρυση της χώρας και του Γεφυριού, ενός μύθου που μοιάζει με τον μύθο του Γεφυριού της Άρτας. Συν τοις άλλοις, παρέχει και πολλές πληροφορίες περιηγητικού και ταξιδιωτικού χαρακτήρα για την αλβανική ύπαιθρο και τις γνωστότερες πόλεις που επισκέφθηκε η ίδια κατά την παραμονή της εκεί όπως τη Σκόδρα, τους Αγίους Σαράντα, το Αργυρόκαστρο, το Δυρράχιο κ.α.

 

Εν κατακλείδι πρόκειται για ένα εξαιρετικό πόνημα, που θα μας συναρπάσει και θα μας αφήσει σοφότερους μετά από την ανάγνωσή του.

Φιλολογικός Όμιλος Ελλάδος, Παράθυρο στην τέχνη, εκδ. Γράφημα

 

 

Παράθυρο στην τέχνη και στον σύγχρονο ελληνικό πολιτισμό, και όχι μόνο, επιχειρεί να ανοίξει ο Φιλολογικός Όμιλος Ελλάδος με το πρώτο τεύχος δοκιμίων για το θέατρο, τον κινηματογράφο, τη ζωγραφική και τη φωτογραφία.  Ο τόμος αυτός, που θα εκδίδεται ετησίως, έχει σκοπό να αναδείξει  και να προωθήσει  την αξιόλογη σύγχρονη καλλιτεχνική παραγωγή στη χώρα μας, αλλά, συγχρόνως, και να σχολιάσει ζητήματα θεωρητικής  φύσεως, να σχολιάσει καλλιτεχνικά ρεύματα, έργα που άφησαν εποχή ή μεγάλες προσωπικότητες στον χώρο των εικαστικών και του θεάματος. Στον συγκεκριμένο πρώτο αυτό τόμο, μέρος των δοκιμίων αποτελούν ακόμη και δύο θεατρικά μονόπρακτα, καθώς και μία καταγραφή των προσωπικών βιωμάτων μίας ηθοποιού που ζει από την τέχνη της στην Ελλάδα του σήμερα.

 

Η επιθεώρηση τέχνης φιλοδοξεί να αποτελέσει το τρίτο μέρος του «τρίπτυχου» σχετικά με τα ελληνικά γράμματα που επιχειρεί ο Φιλολογικός Όμιλος Ελλάδος. Έτσι, μαζί με τις εκδόσεις που αφορούν την τεχνοτροπία του «δομημένου ρεαλισμού», τον οποίο πρεσβεύει ο Όμιλος ως μία νέα λογοτεχνική σχολή,  και τον ετήσιο τόμο Φιλοσοφίας, το «τρίπτυχο» των γραμμάτων συμπληρώνει η ετήσια αυτή επιθεώρηση τέχνης. Συγγραφείς του τόμου είναι αναγνωρισμένοι δοκιμιογράφοι, κριτικοί τέχνης, καλλιτέχνες, μελετητές και γενικότερα λογοτέχνες και άνθρωποι των γραμμάτων και της τέχνης, σχετικοί πάντοτε με το αντικείμενο του δοκιμίου τους.

 

Ο παρόν τόμος χωρίζεται σε τέσσερα μέρη: το πρώτο μέρος αφορά τον κινηματογράφο. Εδώ θα συναντήσουμε άρθρα τα οποία αφορούν τη θεωρία του κινηματογράφου, αλλά και παρουσιάσεις σύγχρονων κινηματογραφικών έργων. Η δεύτερη ενότητα αφορά το θέατρο. Και εδώ υπάρχουν δοκίμια τα οποία άπτονται θεωρητικών ζητημάτων του θεάτρου, καθώς και κριτικές σχετικές με το ανέβασμα γνωστών θεατρικών έργων στη σημερινή Ελλάδα, όπως για παράδειγμα την παράσταση το Εθνικού Θεάτρου «Λεοφωρείον ο πόθος» του Τένεσι Ουίλιαμς που δόθηκε κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους 2021-22. Τα περισσότερα δοκίμια συνοδεύονται και από έγχρωμο φωτογραφικό υλικό από τις σχολιαζόμενες παραστάσεις.

 

Η τρίτη ενότητα αφορά τη φωτογραφία. Εκτός από άρθρα σχετικά με τη θεωρία της φωτογραφικής τέχνης και άρθρα που εξετάζουν τη σχέση της τέχνης αυτής με το γυναικείο φύλο, εδώ θα συναντήσουμε έξοχα δείγματα της συγκεκριμένης τέχνης, καθώς και φωτογραφικές συλλογές. Το ίδιο συμβαίνει και στην τέταρτη και τελευταία ενότητα του τόμου, την ενότητα που αφορά τη ζωγραφική. Και εδώ συμπεριλαμβάνονται αυτούσιες τρεις συλλογές εικαστικών έργων, καθώς και ένα σχόλιο για τη ζωγραφική τεχνοτροπία του Κωνσταντίνου Παρθένη.

 

Το παρόν έργο φιλοδοξεί να αναπληρώσει ένα μεγάλο κενό που υπάρχει στη σύγχρονη ελληνική βιβλιογραφία και μπορεί να διαβαστεί και αποσπασματικά. Αν μη τι άλλο, πρόκειται για ένα βιβλίο που θα μας πληροφορήσει για όσα συμβαίνουν στον κόσμο της ελληνικής τέχνης σήμερα, αλλά και θα μας γνωρίσει καλύτερα και διάφορες πιο άγνωστες ή δυσθεώρητες όψεις της τέχνης του θεάτρου, του κινηματογράφου και των εικαστικών.

Άρης Κτενάς, Άπελπις, εκδ. Ιωλκός

 

Άπελπις είναι ο άνθρωπος που έχει χάσει κάθε ελπίδα. Αυτός ο χαρακτηρισμός δεν φαίνεται διόλου περίεργος για έναν άνθρωπο που έζησε στον ταραγμένο 14^ο αιώνα, μία εποχή κατά την οποία κατά κανόνα δεν υπήρχε ελπίδα για τους περισσότερους από τους ανθρώπους, μια εποχή πολέμων και λιμών, παρακμής και λοιμών, τότε που η επιβίωση  ήταν καθαρά θέμα τύχης για τους περισσότερους. Σίγουρα ήταν και μία απέλπιδα εποχή για την ίδια τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, αφού η τροχιά της καθόδου της είχε αρχίσει πλέον για τα καλά ήδη από τον περασμένο αιώνα-και νωρίτερα ακόμη-Εμφύλιοι πόλεμοι, οικονομική και κοινωνική αποσάθρωση, χαλάρωση των ηθών, εξωτερικοί εχθροί παντού τριγύρω είναι ορισμένοι μόνο από τους λόγους της παρακμής του Βυζαντίου.

 

Κι όμως, μέσα στο ζοφερό αυτό κλίμα, ο μουσουλμάνος Ισμαήλ θα βρει την ελπίδα του και θα καταφέρει να απαλλαγεί από τη  μοιρολατρική και παθητική στάση από την οποία διακατέχονταν οι περισσότεροι άνθρωποι της εποχής του. Παρ’ όλο που είδε τη μάνα του να σφαγιάζεται μπροστά στα μάτια του, εντούτοις ο Ισμαήλ  θα κατορθώσει να ανακτήσει την αισιοδοξία του. Αν και πιστός στις διδαχές του Κορανίου μουσουλμάνος, δεν θα διστάσει να χαρακτηριστεί κάπως «αιρετικός» ως προς την προσωπική διαμόρφωση των δικών του ηθών  και να πάρει τελικά τις τύχες της ζωής στα δικά του χέρια.

 

Μέσα από μία δυνατή πρωτοπρόσωπη αφήγηση ο Ισμαήλ θα εκθέσει ολόκληρη τη ζωή  του  με την τεχνική της αναδρομής μπροστά στα μάτια του αναγνώστη, αρχής γενομένης με δύο επιστολές, οι οποίες παρατίθενται στην αρχή του βιβλίου. Η μία απευθύνεται προς τη βασιλομήτορα Νιλουφέρ, την πρώην χριστιανή Ελένη, που ήταν μητέρα του σουλτάνου Μουράτ και η δεύτερη προς τη σύζυγο του Ισαμήλ. Οι δύο αυτές επιστολές διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στο βιβλίο, καθώς  είναι αυτές που αφήνουν ανοιχτό το φινάλε του βιβλίου. Η έκβαση δηλαδή της υπόθεσης-και η ζωή του ίδιου του Ισμαήλ- εξαρτάται από το ποια από τις δύο αυτές επιστολές θα διαβαστεί πρώτη και θα εισακουστεί. Έτσι το τέλος του βιβλίου μένει ανοιχτό και ο αναγνώστης μπορεί να δώσει ο ίδιος όποιο τέλος θέλει στην υπόθεση.

 

Στο σύνολό του πρόκειται για ένα καλογραμμένο ιστορικό μυθιστόρημα που επικεντρώνεται στην περιοχή της Θράκης, τόσο αφηγηματικά όσο και περιγραφικά, στον τόπο καταγωγής, δηλαδή, του πρωτοεμφανιζόμενου Κομοτηναίου συγγραφέα, απόφοιτου της Σχολής Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σχέσεων, Άρη Κτενά.

 

Εξαιρετικά ενδιαφέρον θεωρώ επίσης το γεγονός ότι ο συγγραφέας επιλέγει έναν μουσουλμάνο για πρωταγωνιστή του βιβλίου του, για να  εξιστορήσει στους  αναγνώστες την ιστορία των οθωμανικών κατακτήσεων και της βυζαντινής παρακμής, αλλά και  την προσωπική οδύσσεια του κουροπαλάτη Ισμαήλ.

Μαργαρίτα Κοντού, Περιστέρια από πέτρα, εκδ. Βακχικόν

 

 

Διηγήματα μπονσάι, ή αλλιώς διηγήματα μινιατούρες συμπεριλαμβάνονται στη συλλογή διηγημάτων της Μαργαρίτας Κοντού, συγγραφέως που έλκει την καταγωγή της από τη Μύκονο και κατοικεί στην Αθήνα. Η Κοντού είναι άνθρωπος της τέχνης, εφόσον υπήρξε μαθήτρια του ζωγράφου Αλέκου Φασιανού και κατά καιρούς έχει φιλοτεχνήσει εξώφυλλα λογοτεχνικών βιβλίων, λευκώματα, κάρτες και ημερολόγια, ενώ έχει συμμετάσχει και σε ομαδικές εκθέσεις ζωγραφικές παράλληλα με τη διοργάνωση των δικών της ατομικών εκθέσεων. Αυτή η καλλιτεχνική φλέβα είναι εμφανής και στα είκοσι πέντε διηγήματα του βιβλίου της, διηγήματα βαθιά εσωτερικού χαρακτήρα, με έντονο το μεταφορικό και το αλληγορικό στοιχείο στη δομή τους.

 

Τα διηγήματα της Κοντού σπάνια παρουσιάζουν μία υπόθεση με αρχή, μέσα και τέλος. Είναι περισσότερο  πονήματα σκέψεων που ήθελε η ίδια να καταγράψει στο χαρτί και να μοιραστεί με τους αναγνώστες της. Ο σουρεασλιστικός αυτός και συμβολικός χαρακτήρας των διηγημάτων της φαίνεται και στους τίτλους πολλών εξ’ αυτών, αλλά και στον τίτλο της ίδιας της συλλογής: «Περιστέρια από πέτρα».

 

Η συγγραφέας μαζί με τη συμβολική, αλληγορική και συχνά μεταφορική γλώσσα της εναλλάσσει στα διηγήματά της το πρώτο, το δεύτερο και το τρίτο ενικό πρόσωπο από πλευράς του αφηγητή. Ιδιαίτερη εντύπωση κάνει η χρήση του δεύτερου πληθυντικού προσώπου σε ένα από τα διηγήματά της με τίτλο «Εύσχημος τρόπος, σουρεαλιστικός», ένα πρόσωπο που σπάνια συναντάμε στη λοτεχνία.

 

«Αν δεν έχετε στη ζωή σας έναν εύσχημο τρόπο να διευκολύνετε  το γελοίο ώστε να μην φαίνεται τραγικό  και το τραγικό να μην γίνεται αναπαράσταση καταστάσεων, εκτιμώ πως θα γεράσουμε τις απόψεις μας μαζί. Αυτές κάποτε θα πεθάνουν κι εμείς θα προσαρμοστούμε σε νέες εποχές, λιγότερο δαγκωμένες από ανούσια δόντια σε γεμάτες λυκοπαγίδες. Αν όλα αυτά δεν σας φαίνονται προφάσεις για να μην αντιμετωπίσουμε την πραγματικότητα, σας υπόσχομαι πως, κάθε που ξημερώνει, θα ζεστάνουμε τις παλάμες μας χαιρετώντας  το απρόβλεπτο, το μεσημέρι το τραπέζι μας θα στρώνεται με επίφοβα σχήματα σε χρώματα βαθυκόκκινα και γαλάζια και το βράδυ θα ξηλώνουμε τις πέτρες από τους φεγγίτες των αδιεξόδων».

 

Ιδιαίτερη εντύπωση κάνουν επίσης τα διηγήματα στο τέλος του βιβλίου, τα οποία αποτελούν αφιερώματα σε κάποιους συγκεκριμένους ανθρώπους, όπως τον Γιάννη Ρηγόπουλου και μία αγαπημένη φιλόλογο που είχε η συγγραφέας στην οποία αφιερώνεται το τελευταίο διήγημα του βιβλίου με τίτλο «Η μανταρινιά».

 

Η θρησκεία, η φύση, ένας σκύλος με το όνομα Σίζαρ, ο κύριος Χ και η καρέκλα του, η Άνκα, όλα αυτά και πολλά άλλα αποτελούν μέρος του σουρεάλ μικρόκοσμου που δημιουργεί η Μαργαρίτα Κοντού στο βιβλίο της.