Ειρήνη Σοφιανού, ...στο cafe , εκδ. βακχικόν

 

Η ανάγνωση θεατρικών έργων μπορεί να αποβεί μία πολύ ευχάριστη διαδικασία για τους αναγνώστες, ιδιαίτερα όταν το θεατρικό έργο είναι καλογραμμένο και γρήγορο στη ροή του. Αν είναι δε και μικρό στο μέγεθος, τότε αυτό το καθιστά ακόμη πιο ευκολοδιάβαστο. Και τα τρία αυτά παραπάνω στοιχεία χαρακτηρίζουν το κομψό θεατρικό της Ειρήνης Σοφιανού, το πρώτο στη σειρά που εκδίδει ως βιβλίο.

 

Η Ειρήνη Σοφιανού γεννήθηκε και ζει στην Αθήνα, ενώ είναι πτυχιούχος Πολιτικών επιστημών και Ευρωπαϊκών σπουδών και της Σχολής Θεατρικής Γραφής του θεάτρου Πορεία. Το πρώτο θεατρικό, επομένως, που εκδίδει σε έντυπη μορφή έχει ως πρωταγωνίστριες δύο γυναίκες, και, πιο συγκεκριμένα, δύο αδελφές που λειτουργούν αρκετά ανταγωνιστικά η μία απέναντι στην άλλη, την Πατρίτσια και την Εύα. Κάθε πρωί συναντιόνται σε ένα καφέ και πίνουν η Εύα το τσάι της και η Πατρίτσια τον καφέ της. Μένουν στο πατρικό τους σπίτι μετά από τον θάνατο των γονιών τους και την επιστροφή της Πατρίτσια στην πόλη τους. Αυτό το σπίτι, όμως, το έχουν χωρίσει στα δύο προκειμένου να μην συγκατοικήσουν, καθώς η μία δεν αντέχει τον χαρακτήρα της άλλης. Το γραμματοκιβώτιο είναι το μοναδικό κοινό σημείο μεταξύ των δύο σπιτιών. Στο καφέ συναντούν καθημερινά τον καφετζή τον Βύρωνα, ο οποίος ήταν συμμαθητής της Πατρίτσια από το σχολείο και επεμβαίνει στη  σχέση μεταξύ των δύο αδελφών όταν ο καβγάς τους απειλεί να ξεφύγει.

 

Ολόκληρο το θεατρικό διαδραματίζεται στο καφέ του Βύρωνα και τα πρόσωπα του θεατρικού είναι μόνο τρία: οι δύο αδελφές και ο Βύρωνας. Ο χρόνος και ο τόπος δεν προσδιορίζονται, ο αναγνώστης όμως υποθέτει ότι όλη η υπόθεση του θεατρικού εκτυλίσσεται κατά τη διάρκεια κάποιων ημερών, λιγότερων από μήνα σίγουρα. Ο τόπος είναι μία μικρή επαρχιακή πόλη που δεν κατονομάζεται.

 

Οι διάλογοι είναι γρήγοροι, σύντομοι και πνευματώδεις, διατηρώντας τον γρήγορο ρυθμό του έργου, ενώ μία ένταση διατρέχει όλο το κείμενο από τις συνεχείς διαφωνίες των δύο αδελφών. Η ειρωνεία στια ανταλλαγές των λόγων μεταξύ των δύο αδελφών είναι επίσης εμφανής παντού σχεδόν. Ο Βύρωνας έχει τον «πυροσβεστικό» ρόλο, αλλά και τον ρόλο του εξισορροπιστή στην όλη υπόθεση.

 

Ο εντελώς διαφορετικός χαρακτήρας  μεταξύ τους, αλλά η, κατά βάθος,  μεγάλη τους ομοιότητα, είναι ο άξονας πάνω στον οποίο χτίζεται το έργο. Μία απειλή απαλλοτρίωσης και ένα πρόβλημα υγείας τελικά θα είναι τα κομβικά γεγονότα προκειμένου να φιλιώσουν τελικά οι δύο αδελφές και να εστιάσουν στα κοινά τους σημεία. Τι είναι αυτό που τις χωρίζει άραγε και τι αυτό που τις ενώνει;

Γιόκο Ογκάουα, Η πορεία της Μίνα, εκδ. Πατάκη

 

Την πορεία της ασθματικής Μίνα, ενός ιδιαίτερου και πολύ ξεχωριστού κοριτσιού που μεγαλώνει σε μία επίσης πολύ ιδιαίτερη οικογένεια στη μακρινή Ιαπωνία εν έτει 1972 μας περιγράφει η Γιόκο Ογκάουα, η συγγραφέας από την Οκαγιάμα της Ιαπωνίας. Αυτή η πορεία όμως είναι ειδωμένη μέσα από τα μάτια της Τομόκο, μιας δωδεκάχρονης κοπέλας που έχει χάσει τον πατέρα της και «εγκαταλείπεται» από τη μητέρα της στην Ασίγια στο σπίτι ενός θείου της, προκειμένου αυτή να μπορέσει να εντρυφήσει στη μοδιστρική τέχνη στο Τόκιο.

 

« Η πορεία  της Μίνα» αποτελεί μία εξαιρετικά πρωτότυπη αναγνωστική επιλογή για τον Έλληνα αναγνώστη, αφού οι περισσότεροι από εμάς ελάχιστα έχουν διαβάσει περί Ιαπωνίας, αλλά και περί ιαπωνικής λογοτεχνίας ή λογοτεχνίας της άπω ανατολής γενικά. Η χώρα, εν έτει 1972, ακροβατεί ανάμεσα στις ιαπωνικές παραδόσεις και τον εκδυτικισμό. Η γοητεία της Άπω Ανατολής συνυπάρχει με τον ορθολογισμό της Δύσης, το νέο συνυπάρχει με το παλιό.

 

Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση της Γιόκο Ογκάουα είναι ολοζώντανη και γλαφυρή ενώ το βάρος της περιγραφής πέφτει αναντίρρητα στην περιγραφή της σχέσης μεταξύ των δύο κοριτσιών, της Μίνας και της ξαδέλφης της της Τομόκο, μία σχέση την οποία διέπει ένας ανεπαίσθητος ερωτισμός το δίχως άλλο.

 

Το πολύ ιδιαίτερο σπίτι της Ασίγια θα εντυπωσιάσει τον αναγνώστη. Πρόκειται για ένα σπίτι που ακολουθεί γενικά τον τρόπο ζωής στη Δύση, διατηρώντας όμως και πίνελιές της εξωτικής ανατολής, όπως τον ιπποπόταμο νάνο που υπάρχει στον κήπο του σπιτιού. Το σπίτι αυτό είναι γεμάτο μνήμες αλλοτινών εποχών, εποχών  ξενοιασιάς και ακμής. Το παρόν του 1972 συνδέεται άρρηκτα με τη διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων στο Μόναχο, τους οποίους η οικογένεια παρακολουθεί ανελλιπώς στην τηλεόραση, με την τραγική κατάληξη της επίθεσης του Μαύρου Σεπτέμβρη.

 

Η φαινομενική οικογενειακή ευμάρεια καλύπτεται πίσω από καλά κρυμμένα οικογενειακά μυστικά. ΟΙ χαρακτήρες του έργου αποτελούν ευδιάκριτες  καρικατούρες. Πρόκειται για τη γηραιά γιαγιά Ρόζα, την αυστηρή κυρία Γιονέντα, τον πανταχού παρόν κηπουρό Κομπαγιάσι, τον απών Γερμανό θείο, τον μεγάλο αδελφό Ρουίτσι που λείπει στην Ελβετία και φυσικά τα δύο κορίτσια, τη φιλοξενούμενη Τομόκο και την πληθωρική, ενθουσιώδη και χαρούμενη, μα παράξενη πολλές φορές Μίνα με την εύθραυστη υγεία. Σε αυτό το περιβάλλον η Τομόκο θα φοιτήσει στο γυμνάσιο και θα πραγματοποιήσει τα πρώτα της βήματα προς την ενηλικίωση.

 

Με οικογενειακές περιγραφές που θα μας θυμίσουν Αλιέντε και αληθοφανείς διαλόγους, η Ογκάουα σκιαγραφεί πολύ  επιτυχημένα την οικογενειακή ζωή στην Ιαπωνία στα μέσα του περασμένου αιώνα μέσα από ένα δροσερό, καλογραμμένο και πολύ πρωτότυπο μυθιστόρημα.

Ιαν μακ Γιούαν-Μαθήματα, εκδ. Πατάκη

 

Μια μυθιστορηματική καταγραφή του ταραγμένου εικοστού αιώνα και των πληγών που άφησε επάνω στις ταλαιπωρημένες ψυχές που έζησαν από κοντά τα σκαμπανεβάσματά του επιχειρεί ο γνωστός Βρετανός συγγραφέας Ίαν Μακ Γιούαν στο τελευταίο του πόνημα με τίτλο «Μαθήματα».

 

Πρωταγωνιστής είναι ο μικρούλης Ρόλαν Μπέινς, δεκατεσσάρων ετών,  ο οποίος μεγαλώνει σε μια Ευρώπη που μετρά τις πληγές του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Πιο συγκεκριμένα, είναι και αυτός ένα από τα παιδιά που επλήγησαν με τον πόλεμο και αναγκάζεται να μεγαλώσει σε ένα οικοτροφείο, μακριά από την οικογένειά του. Αφετηρία του έργου, επομένως, είναι η πιο καταστροφική σύγκρουση του εικοστού αιώνα και η άμεση συνέχειά της: ο ψυχροπολεμικός κόσμος και η Ευρώπη του σιδηρούν παραπετάσματος. Εν συνεχεία ο Γιούαν «παίζει» με το πολύ γνωστό μοτίβο της ερωτικής σχέσης μεταξύ μαθητή και καθηγητή, δηλαδή της ερωτικής, τραυματικής αλλά και καθοριστικής για τη μετέπειτα ανάπτυξη της προσωπικότητάς του σχέσης μεταξύ του δεκατετράχρονου αγοριού και της δασκάλας του πιάνου του, Μίριαμ Κορνέλ. Πρόκειται για το γνωστό μοτίβο όπου μία ώριμη σεξουαλικά και έμπειρη γυναίκα μυεί στις χαρές του έρωτα τον μικρό, άβγαλτο και άπειρο νεαρό αγόρι με όχημα και βασικό άξονα τη μουσική. Το συμβάν αυτό θα αποτελέσει και το πρώτο «μάθημα» για τον μικρό Ρόλαν, ένα μάθημα που θα τον στιγματίσει ανεπανόρθωτα.

 

Μετά από περιγραφή όλης της πορείας του εικοστού αιώνα, είκοσι πέντε χρόνια μετά, ο Ρόλαν θα βιώσει και το δεύτερο ακούσιο μάθημα με το οποίο η ίδια η ζωή θα τον φιλοδωρήσει ακούσια: την εγκατάλειψη της συζυγικής στέγης από τη γυναίκα του Αλίσσα, η οποία θα επιλέξει να ακολουθήσει το όνειρό της να γίνει συγγραφέας, αφήνοντάς τον ολομόναχο με τον επτά μηνών μόλις γιο τους. Σίγουρα η εγκατάλειψη της συζυγικής στέγης και το τραύμα που αφήνει στον εγκαταλειφθέντα δεν είναι κάτι νέο στη λογοτεχνία. Αντιθέτως είναι ένα επίσης πολύ γνωστό μοτίβο. Μήπως, κατά βάθος, τα δύο αυτά μαθήματα που θα λάβει ο Ρόλαν συνδέονται; Μήπως το δεύτερο είναι τελικά απόρροια του πρώτου; Όπως και να ‘χει,  το μόνο σίγουρο είναι ότι το δεύτερο αυτό «μάθημα» θα ωθήσει τον Ρόλαν σε μία de profundis κατάδυση στην οικογενειακή του ιστορία. Σημειωτέον δε, ότι το δεύτερο αυτό «μάθημα» του Ρόλαν λαμβάνει χώρα όταν έχει μόλις συμβεί η καταστροφική έκρηξη του Τσερνόμπιλ. Ο ψυχρός πόλεμος και τα τραύματα του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου για την Ευρώπη και τους ανθρώπους της αποτελούν το δίχως άλλο το επίμονο οστινάτο του βιβλίου.

 

Πολυθεματικό, επικό, διδακτικό, πολυποίκιλο με έντονη ψυχολογική, αλλά και ψυχροπολεμική χροιά, το βιβλίο του Γιούαν είναι αρκετά διαφορετικό από τα υπόλοιπα πονήματά του, αποδεικνύοντας τις πολλαπλές δυνατότητες της πολυχρωματικής πένας του.

Τόβε Ντιτλέουσεν, Η τριλογία της Κοπεγχάγης, εκδ. Πατάκη

 

Στην Ελλάδα γνωρίζουμε ελάχιστα για τη λογοτεχνία του μακρινού Βορρά, και αυτά τα οποία γνωρίζουμε αφορούν κυρίως  την αστυνομική λογοτεχνία. Μετρημένοι στα δάχτυλα είναι, επομένως, οι Έλληνες αναγνώστες που έχουν διαβάσει κλασική δανέζικη λογοτεχνία του εικοστού αιώνα, όπως την παρούσα συγγραφέας Τόβε Ντιτλέουσεν,  η οποία είναι και μία από τις πιο σημαντικές συγγραφείς της μικρής αυτής σκανδιναβικής χώρας. «Η τριλογία της Κοπεγχάγης» θεωρείται το απόλυτο αριστούργημά μιας συγγραφέως η οποία γεννήθηκε το 1917, από μικρή ονειρευόταν να γίνει ποιήτρια, έζησε μια ταραγμένη ζωή και έθεσε τελικά η ίδια τέλος στη ζωή της στα πενήντα οκτώ της έτη, μετά από τέσσερις γάμους και μια ζωή γεμάτη εξαρτήσεις από τοξικές ουσίες και ψυχολογικά προβλήματα.

 

Το πρώτο μέρος του έργου γράφτηκε το 1967 και τιτλοφορείται Παιδική ηλικία. Σε αυτό η συγγραφέας αφηγείται τα παιδικά της χρόνια σε μια εργατική γειτονιά της Κοπεγχάγης. Η Τόβε είναι ένα παιδί διαφορετικό, ένα παιδί απροσάρμοστο στο περιβάλλον του, κυρίως επειδή εμφορείται από το όνειρο της συγγραφής. Η Τόβε είναι μία ανερχόμενη ποιήτρια και λογοτέχνης, κάτι το οποίο θα φανεί ξεκάθαρα στο επόμενο μέρος της τριλογίας με τίτλο Νιάτα- το οποίο γράφτηκε επίσης το 1967. Σε αυτό η συγγραφέας θα μας περιγράψει τα πρώτα ξυπνήματα της σεξουαλικότητάς της, αλλά και τις απαρχές της καριέρας της και της ανεξαρτησίας από την οικογένειά της μετά από τη γνωριμία με τον πρώτο της σύζυγο, έναν εκδότη που θα τη βοηθήσει να πραγματοποιήσει το όνειρο της συγγραφής. Το τρίτο και τελευταίο μέρος της τριλογίας έχει τίτλο  Εξάρτηση και είναι το συγκλονιστικότερο απ’ όλα, αφού σε αυτό η αφηγήτρια θα επικεντρωθεί στις  τραγικές εμπειρίες της από τη χρήση ναρκωτικών ουσιών, έναν εφιάλτη στον οποίο κύλισε εξ’ αιτίας του τρίτου συζύγου της.

 

Το είδος της εξομολογητικής αυτοβιογραφίας σήμερα γνωρίζει άνθηση.  Έτσι και η τριλογία της Κοπεγχάγης εντάσσεται ακριβώς σε αυτό το είδος του μυθιστορήματος, εξομολογητικό, αυτοβιογραφικό, που αποτελεί τοιχογραφία μίας ολόκληρης εποχής. Το παρόν πόνημα, βέβαια, δικαίως εντάσσεται και στο είδος της φεμινιστικής λογοτεχνίας μιας και γυναίκα είναι η αυτοβιογραφούμενη πρωταγωνίστρια. Η Ντιτλέουσν παρουσιάζει διαδοχικά όλους τους ρόλους που έχει στον εικοστό αιώνα μία γυναίκα, ρόλοι που διαρκώς συγκρούονται μεταξύ τους: κόρη, σύζυγος, μητέρα. Το γεγονός αυτό θα κάνει όλες τις σημερινές αναγνώστριες να νιώσουν εξαιρετικά οικεία με το βιβλίο αυτό, αφού οι αλληλοσυγκρουόμενοι ρόλοι στη ζωή μιας γυναίκας εν έχουν αλλάξει ούτε στο ελάχιστο ούτε στον εικοστό πρώτο αιώνα.

 

Ο τελευταίος ρόλος ο οποίος θα ενδυθεί η Ντιτλέουσεν είναι αυτός της εξαρτημένης από το αλκοόλ και τις ναρκωτικές ουσίες γυναίκας. Αυτό το κομμάτι του βιβλίου θα ταράξει και θα συγκινήσει τους αναγνώστες, αφού, όσοι από αυτούς δεν έχουν εμπειρία σε τέτοιου είδους αναγνώσματα θα εκπλαγούν και θα απορήσουν με τα τεχνάσματα στα οποία μπορεί να καταφύγει ένας τοξικομανής προκειμένου να αποκτήσει τη δόση του.

 

Η τριλογία περιγράφει ουσιαστικά την τραγική πορεία μιας γυναίκας που ξεκινά τη ζωή της γεμάτη όνειρα και καταλήγει τελικά μα περιθωριοποιηθεί μετά από τα τραγικά συναπαντήματα με τη ζωή και τις δυσάρεστες πολλές φορές εκπλήξεις που της επιφυλάσσει. Δυνατό, συγκινητικό, ευαίσθητο, εξομολογητικό και άκρως γυναικείο, το τριμερές μυθιστόρημα της Ντιτλέουσεν αποτελεί πράγματι μία κορυφαία νότα στην κλασική λογοτεχνία.