Μαρία Παναγοπούλου, Το δόγμα, εκδ. Βακχικόν, 2023

 

 

Στις μέρες μας, που ανθίζει ο χιλιασμός, η καταστροφολογία και οι δυσοίωνες για το μέλλον της ανθρωπότητας προβλέψεις, εκδίδονται πάρα πολλά βιβλία που ανήκουν στην κατηγορία της επιστημονικής φαντασίας και η υπόθεσή τους εκτυλίσσεται σε ένα φανταστικό, δυστοπικό και, απροσδιόριστο πολλές φορές, χρονικά μέλλον. Στην εν λόγω κατηγορία ανήκει και το πρώτο μυθιστόρημα της πρωτοεμφανιζόμενης στον λογοτεχνικό στίβο συγγραφέως Μαρία Παναγοπούλου.

 

Η Μαρία Παναγοπούλου, μεγαλωμένη κάτω από τον αττικό ουρανό, δηλώνει εργοθεραπεύτρια, εκτός από συγγραφέας και αρθρογράφος, και έχει εκτελέσει μέχρι τώρα και πολλές διαφορετικές δουλειές.

 

«Το Δόγμα» είναι ένα βιβλίο αλλοπρόσαλλο, δυστοπικό, γεμάτο φαντασία και φιλοσοφία, αλλά και δυσνόητο κάποιες φορές. Η υπόθεσή του εκτυλίσσεται στο μακρινό μέλλον στο οποίο δεσπόζει η τεχνητή νοημοσύνη. Όλη η ανθρωπότητα οφείλει να συμμορφώνεται με το Δόγμα. Το τι ακριβώς όμως είναι αυτό το Δόγμα, παραμένει κάπως απροσδιόριστο και επαφίεται στην προσωπική κρίση του κάθε αναγνώστη η ακριβής πρόσληψη του περιεχομένου του, και κατ’ επέκταση, ολόκληρου του μυθιστορήματος.

 

Πρωταγωνιστές είναι η Αλίκη και ο Μάρκος, δύο νέοι που ειδικεύονται στις προ-Δογματικές τέχνες. Όταν κάποιος Άρης θα τους ζητήσει να βρεθούν προκειμένου να μιλήσουν για μία «μη διαβαθμισμένη» έρευνα, η συζήτηση που θα διαμειφθεί θα γίνει η αφορμή για να ξετυλίξει το κουβάρι των φιλοσοφικών ανησυχιών της η συγγραφέας. Οι τρεις ήρωες θα διεξαγάγουν συζητήσεις γύρω από το παρελθόν, το μέλλον, την τέχνη, την ομορφιά, τη φαντασία, αλλά και τον έρωτα.

 

«Το Δόγμα» είναι, από κάθε άποψη, ένα ιδιαίτερο βιβλίο. Προτείνεται σε αναγνώστες που είναι εξοικειωμένοι με την επιστημονική φαντασία ως λογοτεχνικό πεδίο, αλλά και με τον υπερρεαλισμό ως λογοτεχνικό ρεύμα. Η συγγραφέας, πλην των διαλόγων μεταξύ των ηρώων της, ενσωματώνει και αρκετά αφηγηματικά κομμάτια στο καθεαυτό σώμα του κειμένου της στις οποίες παρουσιάζει τον δυστοπικό αυτό κόσμο, το μέλλον της πολιτικής, αλλά και του ίδιου του ανθρώπου. Είναι ένα πόνημα πολιτικής, πρωτίστως, φιλοσοφίας, που θα μας θυμίσει, ίσως, τα «Πολιτικά» του μεγάλου Έλληνα φιλοσόφου, του Αριστοτέλη. Μυθιστόρημα καταγραφής σκέψεων μπορεί να θεωρηθεί, επομένως, το εν λόγω πόνημα, εκτός από μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας.

 

«Η θεμελιώδης ανάγκη του ανθρώπου για αυτονομία εκφράζεται σε δύο επίπεδα: το ένα είναι η συλλογική χειραφέτηση απέναντι στο περιβάλλον, και εξαρτάται από τη συνοχή και την αποτελεσματικότητα της εκάστοτε κοινωνίας. Το άλλο είναι η ατομική ελευθερία,  έναντι των κάθε είδους  κοινωνικών καταναγκασμών.  Στην αντίθεση ανάμεσα στα δύο θα μπορούσαν να συνοψισθούν τα αδιέξοδα ολόκληρης της προ-Δογματικής ιστορίας. Χάρη στο κλίμα από-προσωποποίησης και την ψυχική ετοιμότητα των πολιτών να δουν τον εαυτό τους ως μέρος ενός συλλογικού υποκειμένου, το Δόγμα λύνει αυτή την αντίφαση».

Ευθυμία Καλαϊτζίδου, Όταν ο χρόνος ψιθύρισε, εκδ. Βακχικόν, 2023

 

Σπάνια οι συγγραφείς δίνουν φωνή στα παιδιά μέσα στα έργα τους κι αν τελικά το κάνουν, ακόμη πιο σπάνια τα καθιστούν πρωταγωνιστές των έργων τους. Μία εξαίρεση στον κανόνα αυτόν αποτελεί η νουβέλα της πρωτοεμφανιζόμενης νέας συγγραφέως Ευθυμίας Καλαϊτζίδου, η οποία εργάζεται ως καθηγήτρια της αγγλικής γλώσσας, αλλά σπούδασε ελληνική φιλολογία.

Η συγγραφέας δίνει φωνή σε ένα μικρό αγόρι που βιώνει έντονα τη δύσκολη ελληνική κοινωνική και οικογενειακή πραγματικότητα. Η συγγραφέας επιλέγει να παραμείνει ανώνυμο το παιδί, όσο και το περιβάλλον του. Δεν ξέρουμε τίποτε για το παιδί αυτό την ουσία, κι όμως η συγγραφέας μας κάνει κοινωνό των πιο μύχιων σκέψεών του. 

Πώς το παιδί αυτό αντιλαμβάνεται την κοινωνική αδικία γύρω του; Την πείνα στην Αφρική; Τους άδικους πολέμους; Τις αδικίες που βιώνει το ίδιο στο σχολείο και την αδιαφορία που εισπράττει πολλές φορές στο ίδιο του το σπιτικό; Πώς θα ήταν άραγε αν ξαναγινόμασταν κι εμείς παιδιά και βλέπαμε και πάλι τον κόσμο μέσα από τα δικά του μάτια.

 Το βιβλίο αποτελεί μία κατάθεση ψυχής ενός μικρού και άκρως συμπαθητικού ήρωα, που όλοι θα αγαπήσουμε, θα θαυμάσουμε, αλλά και θα συμπονέσουμε καμιά φορά μέσα από τις σελίδες του βιβλίου. Οι περισσότεροι από τους αναγνώστες θα χαρακτηρίσουν το παιδί αυτό ως κλειστό και αντικοινωνικό. Οπωσδήποτε πρόκειται για ένα παιδί που δεν θα το συναντήσουμε να χαμογελάει πολλές φορές μέσα από τις σελίδες του βιβλίου, ένα παιδί που παρουσιάζεται πολλές φορές ανασφαλές ή και θλιμμένο. Η αφήγηση της συγγραφέως είναι και μία διαδικασία αυτογνωσίας για τον μικρό του οποίου οι συγγραφέας καταθέτει τις σκέψεις και τις πράξεις του σε τρίτο πρόσωπο.

"Μπήκε στο σπίτι του πολύ γρήγορα, με το κεφάλι σκυφτά. Ίσα που χαιρέτησε τη μητέρα του. Το τελευταίο διάστημα εκείνη είχε παρατηρήσει την κάπως αλλόκοτη συμπεριφορά του. Αυτό το πέπλο μυστηρίου που πλανάται γύρω από το πρόσωπό σου όταν σε ρωτούν και δεν λες πολλά, όταν κοιτάζεις και δεν μιλάς, όταν δεν ξέρουν τι σκέφτεσαι. Δεν έκανε καμία ερώτηση ωστόσο. Ήξερε ποια θα είναι η απάντηση".

Το βιβλίο το διέπει μία βαθιά μελαγχολία, μία εσωτερικότητα, ίσως και μία χροιά απαισιοδοξίας. Το παιδί δείχνουν να το ταλανίζουν τα μεγάλα ερωτήματα της ζωής. Το βιβλίο τελειώνει όμως με μία νότα αισιοδοξίας, ανάλογη της ελπιδοφόρας και της πολλά υποσχόμενης προσωπικότητας που αποτελεί πάντοτε ένα παιδί για την κοινωνία.

Ευφροσύνη Μαντά-Λαζάρου, Τα κόκκινα ελάφια, εκδ. Βακχικόν, 2023

 Μία ιδιαίτερη νουβέλα που μεταπλάθει μυθοπλαστικά ένα ιστορικό γεγονός υπογράφει η λογοτέχνιδα από την Κύπρο Ευφροσύνη Μαντά-Λαζάρου. Η συγγραφέας παίρνει τη γνωστή περίπτωση της κυρά-Φροσύνης και του Αλή Πασά στα Γιάννενα και δημιουργεί ένα πολυφωνικό μυθιστόρημα-ύμνο στις γυναίκες.

Πόσα και πόσα υπέφεραν άραγε οι γυναίκες στο χαρέμι του Αλή Πασά σε τόσους αιώνες Τουρκοκρατίας... Και κανείς δεν βρέθηκε μέχρι τώρα να δώσει φωνή στις γυναίκες αυτές.

Η Μαντά-Λαζάρου αποδίδει με εξαιρετική επιτυχία όλη τη μελαγχολία και το κρυμμένο παράπονο των ψυχών των γυναικών, συνταιριάζοντάς τα σε απόλυτη αρμονία με το υγρό και σκοτεινό περιβάλλον των Ιωαννίνων με τη λίμνη. Η Παμβώτιδα παίζει σημαντικό ρόλο σε όλο το βιβλίο. Και αυτό δεν είναι διόλου παράξενο αν σκεφτεί κανείς ότι σε αυτή τη λίμνη τελείωναν τη ζωή τους όλες εκείνες οι άτυχες γυναίκες, θύματα της ανδροκρατίας.

Η συγγραφέας προσεγγίζει τη γνωστή ιστορία από την πλευρά τριών γυναικών που την αφηγούνται η κάθε μία από τη δική της πλευρά. Η πρώτη δεν θέλει να συμφιλιωθεί με την ταυτότητα που της επιφυλάσσει η επίσημη Ιστορία, είναι μία γυναίκα που μιλά μέσω επιστολών. Η δεύτερη προσπαθεί να ανακαλύψει τον εαυτό της, προσπαθώντας να ξεχάσει όσους την πλήγωσαν. Και η κατάθεση της τρίτης είναι η πιο συγκλονιστική απ' όλες. Είναι η κατάθεση της γυναίκας η οποία φαινομενικά δεν είχε σπουδαίο ρόλο στην υπόθεση, αλλά η αφήγησή της θα μπορούσε να τοποθετηθεί στο κέντρο αυτού του βιβλίου.

Κοντά σε αυτές, κι άλλες γυναίκες μιλούν. Ένα βιβλίο, επομένως, που δίνει τον λόγο σε γυναίκες, που μιλά για τις γυναίκες και αποτελεί τον ύμνο τους.

"Ο έρωτας απαγορεύεται. Αυτός ο έρωτας, μου λένε. Δεν είναι μόνο που έχεις άντρα και παιδιά. Είναι που ο έρωτας αυτός, ακόμη κι αν δεχτούμε πως στη ζωή συμβαίνει απρόοπτα έξω απ' όσα η κοινωνία θεσπίζει, είναι έρως αντεθνικός. "Χριστιανή εσύ με θείο Μητροπολίτη και ένδοξους προγόνους, ευγενείς, πώς καταδέχτηκες να σε μολύνει Τούρκος; Αρρώστια, φόβος, βασκανία, άραγε σε έκανε να χάσεις το μυαλό σου; Για όλα εκείνος ο άπιστος θα φταίει. Θα σε απείλησε. Μπορεί να είχε αρπάξει το τέκνο σου, ο αιμοβόρος, σε εκβίασε. Θα σκότωνε τον άντρα σου ή θα τον φυλάκιζε, ο σκύλος". Αυτά μου λένε οι δικοί μου, όσο οι δικοί μου, όσο οι δικοί σου με κρατούν φυλακισμένη. Στην περίπτωση αυτή συμφωνούν πως είναι έρωτας απαγορευμένος".

Niocoby Vincent Zabus, Ο κόσμος της Σοφίας, Η φιλοσοφία από τον Ντεκάρτ ως τις μέρες μας, εκδ. Αλεξάνδρεια

 

 

Το έχουμε πει πολλές φορές και θα το ξαναπούμε: τα γκράφικ νόβελ γνωρίζουν, μεν,  μεγάλη άνθηση εκδοτικά στις μέρες μας, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όλες οι μεταφορές των μυθιστορημάτων που επιχειρούνται σε αυτή τη μορφή είναι επιτυχημένες. Στη συγκεκριμένη περίπτωση πάντως, τόσο σε ό,τι αφορά τον πρώτο, αλλά και τον δεύτερο, για τον οποίο γίνεται και λόγος, η μεταφορά είναι κάτι παραπάνω από εξαιρετική.

 

Για όλη τη γενιά του ’80, στην οποία ανήκω και εγώ, που αγάπησε με πάθος τη φωνή του Νορβηγού συγγραφέα Jostein Gaarder και γνώρισε τον συγκεκριμένο συγγραφέα μέσα από τα εξαιρετικά βιβλία του «Το μυστήριο της τράπουλας»,  «Μέσα από τον σκοτεινό καθρέπτη» και «Ο κόσμος της Σοφίας», αυτή η μεταφορά του μνημειώδους έργου του σχετικά με τη φιλοσοφία σε εκλαϊκευμένη και προσιτή μορφή, αποτελεί μία νέα αναγνωστική πρόκληση που θα μας ταξιδέψει πίσω στα χρόνια της εφηβείας μας και της πρώτης νιότης μας, όταν διαβάζαμε τα παραπάνω έργα.

 

Οι συντελεστές του παρόντος γκράφικ νόβελ, ο διασκευαστής του κειμένου και θεατρικός συγγραφέας, ο Γάλλος Vincent Zabus, και ο σκιτσογράφος, επίσης Γάλλος Nicoby, έκριναν σκοπίμως ότι το ογκώδες έργο του Gaarder έπρεπε να χωριστεί σε δύο τόμους, προκειμένου να διατηρηθεί η απόδοση του έργου σε όλη της την πληρότητα.  Ο πρώτος τόμος, που εκδόθηκε πέρσι, αφορούσε την ιστορία της φιλοσοφίας από τα αρχαία χρόνια μέχρι και τον Γαλιλαίο, ενώ ο παρών τόμος, τη φιλοσοφία από τον Ντεκάρτ μέχρι τις μέρες μας.

 

Οι συγγραφείς αξιοποιούν στο έπακρο την υπέροχη ιδέα του Γκάαρντερ περί της Σοφίας, της κοπέλας που μυείται στη φιλοσοφία και την ντύνουν με άκρως διαφωτιστικές εικόνες που συχνά διαθέτουν και μια γερή δόση χιούμορ.

Ντεκάρτ, Σπινόζα, Χιουμ, Λοκ, Ρουσσώ, Καντ, Μαρξ, Δαρβίνος, Χέγκελ, Φρόυντ, Νίτσε, Σαρτ, Μποβουάρ, αυτά είναι, μεταξύ άλλων, τα ονόματα των φιλοσόφων που παρελαύνον στις σελίδες του βιβλίου και που θα γνωρίσουμε προσωπικώς πολλές φορές, αφού οι συγγραφείς απεικονίζουν τους ίδιους, τις συνήθεις και τις ιδέες τους σε εικόνες. Υπαρξισμός, ρομαντισμός, διαφωτισμός, εμπειρισμός, ρασιοναλισμός είναι επίσης ορισμένα από τα ρεύματα που μελετώνται στον παρόν τόμο. Όλα αυτά, όμως, με τρόπο απλό και κατανοητό, έτσι ώστε να μπορούν να διαβαστούν άνετα και από παιδιά 12 ετών και πάνω, εκτός από ενήλικες. Για όσους από εμάς έχουν διαβάσει το πρωτότυπο έργο του Γκάαρντερ, ο παρόν τόμος θα είναι μία ευτυχής επανάληψη. Για όλους τους υπόλοιπους  το εξαιρετικό αυτό γκράφικ νόβελ θα είναι ο καλύτερος τρόπος προκειμένου να μυηθούν στην ιστορία τα φιλοσοφίας.