Herfied Munkler, Μαρξ, Βάγκνερ, Νίτσε, Ένας κόσμος σε αναταραχή, εκδ. Διόπτρα

 

Μία έξοχη μελέτη για τρεις από τους μεγαλύτερους Γερμανούς στοχαστές του 19

ου

αιώνα

συγγράφει ο Γερμανός πολιτικός επιστήμονας και καθηγητής της πολιτικής θεωρίας στο Πανεπιστήμιο

Χούμπολτ του Βερολίνου, Χέρφριντ Μίνκλερ. Η συγκριτική αυτή μελέτη αφορά τις ζωές των Ρίχαρντ

Βάγκνερ, Καρλ Μαρξ και Φρίντριχ Νίτσε, κορυφαίων Γερμανών θεωρητικών και στοχαστών του 19

ου

αιώνα.

Την εποχή αυτή η Γερμανία αποτελεί μία μεγάλη δύναμη-και γεννιέται βέβαια ως κράτος μόλις

στα τέλη του αιώνα, το 1870-και ασκεί μεγάλη επιρροή στους τομείς της φιλοσοφίας, της μουσικής, αλλά

και της πολιτικής θεωρίας.

Ο Μίνκλερ είχε την πρωτοποριακή ιδέα να συγγράψει μία μελέτη στην οποία εξετάζει πτυχές του

έργου, της ζωής και της εποχής τους συγκριτικά μεταξύ τους. Πράγματι, οι τρεις μεγάλοι στοχαστές είχαν

πολλά κοινά, αλλά και πολλές διαφορές στη μεταξύ τους σκέψη και θεώρηση του κόσμου γύρω τους.

Προφανώς τα σημεία επαφής μεταξύ του Νίτσε και του μουσικού Βάγκνερ ήταν περισσότερα,

τουλάχιστον αρχικά, προτού επέλθει η ρήξη στη σχέση τους.

Οπωσδήποτε ούτε ο Μαρξ, ούτε και ο Νίτσε συμμερίζονται τον σφοδρό αντισημιτισμό του Ρίχαρντ

Βάγκνερ, αν και όλοι τους συμφωνούσαν στην απέχθεια που έτρεφαν προς τους μικροαστούς. Ο Μαρξ

στο έργο του τάσσεται, όπως είναι γνωστό, αναφανδόν κατά της θρησκείας, ενώ τα πυρά του Νίτσε για το

συγκεκριμένο θέμα αφορούν περισσότερο τον χριστιανισμό. Από την άλλη, και οι τρεις στοχαστές

αντιμετώπιζαν προβλήματα υγείας καθ’ όλη σχεδόν τη διάρκεια του βίου τους-με περισσότερο βέβαια

από όλους τον Νίτσε να ταλαιπωρείται-, όπως και οικονομικά προβλήματα.

Μετά από μία σύντομη σχετικά εισαγωγή, ο συγγραφέας εξετάζει θεματικά σε εννέα κεφάλαια τη

σχέση των στοχαστών με τους Έβραίους, τη θρησκεία, την Κλασική Έλληνική Αρχαιότητα, τις ασθένειές

τους, το φεστιβάλ του Μπαϊρόιτ, τη δημιουργία του Δεύτερο Ράιχ και την επίδραση του γαλλοπρωσικού

πολέμου του 1870, τη σχέση τους με τις κοινωνικές τάξεις, την επανάσταση, αλλά και την αφήγηση. Ολα

αυτά μέσα από εκτενείς αναφορές στα έργα και των τριών τους-και στις όπερες του Βάγκνερ με τα

γερμανικά μυθολογικά θέματα- στα οποία ανακαλύπτει σημεία διάφορα σημεία επαφής, αλλά και

απόκλισης.

Οπωσδήποτε το ογκώδες αυτό πόνημα δεν διεκδικεί τον τίτλο ενός ευκολοδιάβαστου βιβλίου. Ο

αναγνώστης, όμως, που θα έχει την υπομονή να εντρυφήσει σε αυτό θα αποζημιωθεί τα μέγιστα, αφού,

αφενός θα γνωρίσει καλύτερα τις ζωές τριών προσωπικοτήτων που άσκησαν μεγάλη επίδραση στην

παγκόσμια σκέψη, και, αφετέρου, θα γνωρίσει καλύτερα και την εποχή τους, αλλά και τη Γερμανία μέσα

από τα δικά τους μάτια

Συλλογικό, Διάστιχο αφιερώματα, Η επίδραση της Μικρασιατικής Καταστροφής στην ελληνική λογοτεχνία του 20ου αιώνα, Κάπα εκδοτική

 

            Το Διάστιχο επιμελήθηκε δυο αφιερωμάτων, ενός συλλογικού τόμου-αφιέρωμα στα εκατό χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή και ενός έτερου συλλογικού επετειακού τόμου  για τα εκατό χρόνια από τη γέννηση της μεγάλης Ελληνίδας συγγραφέως Ζωρζ Σαρή.

Στα είκοσι πέντε κείμενα του τόμου για τη Μικρασιατική Καταστροφή-συν ένα της εισαγωγής-καταξιωμένοι συγγραφείς, φιλόλογοι και καθηγητές πανεπιστημίου γράφουν για τους τρόπους με τους οποίους επέδρασε η Μικρασιατική Καταστροφή στη λογοτεχνική παραγωγή του εικοστού αιώνα.

            Το 1922 υπήρξε πράγματι έτος-ορόσημο για τους Έλληνες, μαζί, φυσικά, με το 1453. Δεν ήταν επομένως δυνατό να μην επιδράσει τα μέγιστα όλη αυτή η θλίψη και ο πόνος από τον ξεριζωμό των προσφύγων και την απώλεια των μικρασιατικών πατρίδων στην έμπνευση των ανθρώπων του πνεύματος και, κατ’ επέκταση, στη  λογοτεχνική παραγωγή.

            Έτσι στον παρόντα τόμο γίνονται αναφορές σε έργα-τομές που εμπνεύστηκαν από τη Μικρασιατική Καταστροφή, έργα όπως την «Ιστορία ενός αιχμαλώτου» του Στρατή Δούκα, την «Αιολική Γη», τη «Γαλήνη» και το «Νούμερο 31328» του Ηλία Βενέζη, τα «Ματωμένα χώματα» της Διδώς Σωτηρίου, το «Οι νεκροί περιμένουν» και το «Αϊβαλί η πατρίδα μου» του Φώτη Κόντογλου,  «Τα παιδιά της Νιόβης» του Τάσου Αθανασιάδη, αλλά και πιο σύγχρονα ή την τριλογία του Ευάγγελου Μαυρουδή για τη Σμύρνη, το βιβλίο «Ο καφές της Φιλαρέτης» της Μόνας Σαββίδου και ένα σωρό άλλα.

Οι συγγραφείς δεν παρουσιάζουν, όμως, μονάχα τις εικόνες της καταστροφής και της προσφυγιάς. Αντιθέτως, στο έργο τους πρωταγωνιστούν πολλές φορές και οι παλιές, καλές ειρηνικές μέρες της αρμονικής συμβίωσης με τους μουσουλμάνους.

Ο τόμος για τη Ζωρζ Σαρή, από την άλλη, ανθολογεί επίσης τα κείμενα είκοσι τεσσάρων συγγραφέων, επίσης συγγραφέων, φιλολόγων ή καθηγητών πανεπιστημίου -μαζί με τον πρόλογο τα οποία αφορούν διάφορες πτυχές του έργου της μεγάλης συγγραφέως που μαζί της μεγάλωσαν πολλές γενιές Ελληνόπουλων. Εδώ θα βρούμε αναφορές σε διάσημα βιβλία της που όλοι μας απολαύσαμε ως παιδιά, όπως το «Ο θησαυρός της Βάγιας», «Τα χέγια», «Νινέτ», «Ο χορός της ζωής», «Όταν ο ήλιος…», «Τα στενά παπούτσια», αλλά και αναφορές για τη ζωή της ίδιας της συγγραφέως. Τα έργα αυτά της συγγραφέως αναλύονται ενδελεχώς από τους συντάκτες του τόμου, που εντοπίζουν, επιπροσθέτως σε αυτά και τα καινοτόμα στοιχεία στη συγγραφή της Σαρή.

Κάποια άλλα κείμενα του τόμου αφορούν τη φιλία της με την Άλκη Ζέη ή την οικογένειά της, ενώ άλλα εκθέτουν την ψυχολογική διάσταση των βιβλίων της, την επίδραση της εποχής της στο έργο της, αλλά και τις διασκευές των έργων της στον κινηματογράφο, σε graphic novel, ή την τηλεόραση.

Ειδικά όσοι από εμάς έχουμε διαβάσει ως παιδιά και ως έφηβοι βιβλία της Ζωρζ, θα απολαύσουμε τα μέγιστα την ανα- περιήγηση στον κόσμο της μέσα από τις σύγχρονες ματιών των σημερινών ανθρώπων. Διότι η Ζωρζ Σαρή θεωρείται-και δικαίως-μία από τις μεγαλύτερες Ελληνίδες συγγραφείς για παιδιά στη χώρα μας, μαζί με τα βιβλία της οποίας μεγάλωσαν γενιές και γενιές παιδιών.

Επομένως, πρόκειται για αφιερώματα που προσφέρουν μία έτερη φιλολογική-λογοτεχνική ματιά τόσο στη Ζωρζ Σαρή, όσο και στη λογοτεχνική παραγωγή γύρω από τη Μικρασιατική Καταστροφή.

Χρήστος Χαρτοματσίδης, Ρίο Γκράντε, εκδ. Μεταίχμιο

 

Ένα πολύ ιδιαίτερο πόνημα, το οποίο συνδυάζει το κοινωνικό στοιχείο, με στοιχεία νουάρ και συμβολικής λογοτεχνίας είναι το «Ρίο Γκράντε», έργο του πολυγραφότατου συγγραφέα και γιατρού Χρήστου Χαρτοματίδη. Ο κάπως παράδοξος και αλλόκοτος, σε σχέση με την υπόθεση του βιβλίου τουλάχιστον, τίτλος έχει συμβολικές προεκτάσεις και φαίνεται να οφείλει το όνομά του στη γνωστή ταινία που διαδραματίζεται στις Ηνωμένες Πολιτείες του Μεσοπολέμου, «Μπόνι και Κλάιντ».

Η υπόθεση του βιβλίου διαδραματίζεται σε τόπο και χρόνο που δεν κατονομάζονται, ωστόσο υποθέτουμε εύλογα ότι πρόκειται για την Αθήνα της σύγχρονης εποχής. Εδώ ζει μία καθώς πρέπει ελληνική τυπική οικογένεια: ο Μπίλης με τη γυναίκα του την Ανθούλα και τα δυο τους παιδιά, την Νατάσα και τον Στέλιο. Το βεβαρυμένο παρελθόν όμως του Βασίλη-Μπίλη που χρημάτισε ένοικος των φυλακών για ένα διάστημα, φαίνεται να ρίχνει ακόμη τη σκιά του στην οικογένεια. Η Ανθούλα είναι γυναίκα της εκκλησίας και διακατέχεται από πάμπολλες αναστολές. Αυτό όμως δεν θα την εμποδίσει να ερωτοτροπήσει με τον αστυνομικό διευθυντή Βελέγκα, παλιό ερωτικό της γνώριμο, όταν και ο σύζυγός της θα φλερτάρει απροκάλυπτα με μία δική του σύντροφο από τα παλιά, τη Βάσια, λαϊκή τραγουδίστρια της νύχτας. Οι τέσσερίς τους θα δημιουργήσουν ένα μοιραίο ερωτικό τετράγωνο, όμως ένας από τους τέσσερις παίζει ένα κάπως βρώμικο παιχνίδι και έχει σκοπό να καταδυναστέψει και να καταστρέψει τους άλλους τρεις. Παράλληλα με τα παραπάνω, ένας διεφθαρμένος αστυφύλακας απειλεί τον Μπίλη και τον εκβιάζει.

Ποια θα είναι η επιλογή των ηρώων; Μπορούν τα νεανικά μας λάθη να καθορίσουν το μέλλον μας; Γίνεται οι νεανικοί και θεωρούμενοι τότε ως λανθασμένοι έρωτες να καταστρέψουν τα θεμέλια ενός γάμου; Για ποιον λόγο τείνουμε όλοι μας να επαναλαμβάνουμε τα ίδια και τα ίδια λάθη; Μπορούμε τελικά να ζήσουμε όπως πραγματικά το επιθυμούμε ή είμαστε δέσμιοι των κανόνων που μας θέτει η κοινωνία και εμείς οι ίδιοι στον εαυτό μας;

Οι  ήρωες που δημιουργεί ο Χαρτοματσίδης είναι ακραίοι, με τάση προς την υπερβολή, ενώ δεν παρουσιάζονται διόλου ωραιοποιημένοι. Έχουν την τάση, επίσης, να δρουν αντιθετικά, αλλά και συμπληρωματικά ο ένας προς τον άλλον. Είναι, θα λέγαμε, καθαρά ανθρώπινοι, με τα πάθη τους να κυριαρχούν σε αυτούς.

Η γλώσσα που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας είναι ωμά ρεαλιστική και η αφήγηση καθηλωτική και δοσμένη με χιούμορ και ελαφρές αποχρώσεις ειρωνείας. Εν κατακλείδι πρόκειται για ένα πόνημα με γρήγορο συγγραφικό ρυθμό που διαβάζεται γρήγορα, αλλά θα μας προβληματίσει σχετικά με τις ανθρώπινες σχέσεις, και δη την ερωτική τους διάσταση. Το τέλος του πονήματος θα είναι αμφίσημο και συμβολικό, μα συνάμα λυτρωτικό τόσο για τους ήρωες, όσο και για τους αναγνώστες.

Βαλεντίνη Βεργανελάκη, Ο Ιουλιανός ο Παραβάτης, αντίθετα στο ρεύμα, ιστορικό μυθιστόρημα, εκδ. Βακχικόν

 

 

                Ο αυτοκράτωρ του Βυζαντίου Ιουλιανός ο Παραβάτης είναι αυτός που η Εκκλησία μας καταδίκασε και ονόμασε «Παραβάτη» ή «Αποστάτη». Έμεινε στη συλλογική μνήμη του λαού ως ο αυτοκράτορας που προσπάθησε να αντιστρέψει τον ρου της Ιστορίας και να αντικαταστήσει τη χριστιανική λατρεία με την παλαιά παγανιστική.

            Πρόκειται για έναν αυτοκράτορα αδικημένο και μία άποψη αναχρονιστική. Νεότερες έρευνες δείχνουν ότι η προσπάθεια αυτή του Ιουλιανού δεν ήταν τόσο ανεδαφική όσο πιστεύεται, αφού οι χριστιανοί δεν ήταν τόσο πολύ όσο πιστεύεται τον 4^ο μεταχριστιανικό αιώνα. Επιπροσθέτως, ο Ιουλιανός υπήρξε μία εξαιρετικά ασκητική μορφή  η οποία μάλιστα προέβη και σε ουκ ολίγες ευνοϊκές μεταρρυθμίσεις τα τρία μόλις χρόνια που βασίλεψε, από το 361-363 μ.Χ.

Σε κάθε περίπτωση το έργο αυτό της φιλολόγου και συγγραφέως Βαλεντίνης Βεργανελάκης εστιάζει στην ανάδειξη της προσωπικότητάς του και στα χρόνια της ζωής του προτού αυτός ανέβει στον αυτοκρατορικό θώκο. Στο ιστορικό μυθιστόρημά της με τίτλο «Ο Ιουλιανός ο Παραβάτης, αντίθετα στο ρεύμα», η συγγραφέας περιγράφει τη ζωή του Ιουλιανού από τη στιγμή της γέννησής του μέχρι και το έτος του θανάτου του, το 363, δηλαδή, μ.Χ.

Ο Ιουλιανός ανήκει στην αυτοκρατορική οικογένεια του Κωνσταντίνου του Μεγάλου και είχε την ατυχία να δει τον πατέρα και τον μεγαλύτερο αδελφό του να σφαγιάζονται μπροστά στα μάτια του με εντολή του αυτοκράτορα Κωνστάντιου, γιου του Κωνσταντίνου, ο οποίος φοβόταν πως θα έχανε τον θρόνο από τον Ιούλιο, πατέρα του Ιουλιανού και τον Δαλμάτιο, τον μεγαλύτερο αδελφό του. Κατά συνέπεια, ο μικρός Ιουλιανός μεγάλωσε με τον διαρκή φόβο ότι ο αυτοκράτορας θα τον εκτελούσε κάποια στιγμή, προκειμένου αυτός να μην έχει αξιώσεις για τον θρόνο.

Ο Ιουλιανός διάβαζε μανιωδώς από μικρός. Γεννήθηκε χριστιανός και στη συνέχεια μεταστράφηκε στην ειδωλολατρία μετά από ενδελεχή μελέτη. Στο βιβλίο αναφέρονται όλοι οι τόποι διαμονής και εξορίας του που άλλαζε κατά καιρούς: Ρώμη, Νικομήδεια, Καισάρεια, Χαλκηδόνα, Καππαδοκία, Κωνσταντινούπολη. Αναφέρονται επίσης οι μάχες που έδωσε με τους βαρβάρους- διότι δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι αφενός είχε χρηστεί πρώτα καίσαρ προτού γίνει αυτοκράτωρ και αφετέρου, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ο Ιουλιανός ήταν και στρατηγός-αυτοκράτωρ. Ο Ιουλιανός είχε τόσο ειδωλολάτρες όσο και χριστιανούς δασκάλους στη ζωή του, όπως τον εθνικό Νικοκλή, τον χριστιανό Εκηβόλιο και άλλους. Δεν παντρεύτηκε ποτέ και το θέμα των γυναικών τον άφηνε παγερά αδιάφορο.

Το βιβλίο παρακολουθεί τη ζωή του με τρόπο κινηματογραφικό, δίνοντας βάση στα δύσκολα χρόνια της εξορίας του και στις σπουδές του. Παρουσιάζει επίσης με έξοχο τρόπο και το άμεσο περιβάλλον του Ιουλιανού και εκείνο του αυτοκράτορα Κωνστάντιου.

Εν κατακλείδι, είναι ένα ιστορικό μυθιστόρημα που υπόσχεται να μας ταξιδέψει πίσω στον 4^ο μεταχριστιανικό αιώνα.