Γεράσιμος Δ. Παγκράτης, κοινωνία και οικομομία στο βενετικό "κράτος της θάλασσας", Οι ναυτιλιακές επιχειρήσεις της Κέρκυρας (1496-1538), εκδ. Πεδίο, 2013, σελ.540

 

Το βιβλίο αυτό αποτελεί μία έξοχη επιστημονική μελέτη με άξονα τρεις βασικές συνιστώσες: την ελληνική ναυτιλία, τη Βενετία και την βενετοκρατούμενη Κέρκυρα. Ο Γ.Π., αναπληρωτής καθηγητής στη Φιλοσοφική Σχολή του ΕΚΠΑ και στο Ανοιχτό Πανεπιστήμιο, έχει εκπονήσει μία διεξοδική έρευνα βασισμένη στα κερκυραϊκά και τα βενετσιάνικα αρχεία, και πιο συγκεκριμένα 20.000 περίπου νοταριακά έγγραφα, τα οποία αφορούν τη ναυτική ζωή της Βενετίας και των Ελλήνων υπηκόων της. Σκοπός του είναι να ρίξει φως στις ναυτιλιακές επιχειρήσεις της Κέρκυρας την περίοδο από το 1496 ως το 1538.

Μετά από έναν πρόλογο και μία εισαγωγή που αφορούν κυρίως τις πηγές και τη μέθοδο τις οποίες χρησιμοποίησε ο συγγραφέας για τη δημιουργία του συγγράμματος, παρατίθεται εν συντομία η ιστορία της θαλασσοκράτειρας Βενετίας από τις απαρχές της συγκρότησής της ως μεγάλης ναυτικής δύναμης ως και τον 18ο αιώνα, και κατόπιν εκείνη της Κέρκυρας ως κτήση της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας του Αδρία κατά το πρώτο μισό του 16ου αιώνα.

Εν συνεχεία, απαριθμούνται λεπτομερώς τα εμπορεύματα τα οποία διακινούνταν από το λιμάνι της Κέρκυρας, όπως τα σιτηρά, το κρασί, το αλάτι κ.α. και ταξινομούνται σχολαστικά ανά είδος: είδη πολυτελείας, είδη πρώτης ανάγκης, είδη προς μεταποίηση από τη βιοτεχνία, ζώα, γεωργικά προϊόντα κ.τ.λ. Όλος αυτός ο πλούτος των προϊόντων παρατίθεται για να μας δείξει ότι η Κέρκυρα ήταν η δεύτερη σημαντικότερη κτήση της Βενετίας στην Ανατολική Μεσόγειο μετά από τον Χάνδακα. Ο συγγραφέας μας εξηγεί τους λόγους για τους οποίους το διαμετακομιστικό εμπόριο της Κέρκυρας είχε τέτοια σπουδαία θέση στην εμπορική οικονομία της Βενετίας και δεν αφήνει τίποτε απέξω το οποίο να μην αφορά την ναυτιλία: είδη πλοίων, σύνθεση πληρώματος, ναυπηγεία, οι Έλληνες ως ναύτες στα βενετσιάνικα πλοία, νηοπομπές, μεθόδους οργάνωσης και διαχείρισης της ναυτικής επιχείρησης, εταιρείες και κομπανίες, ναυλοσύμφωνα, δάνεια κ.τ.λ. Παρατίθενται επίσης τα τέσσερα είδη του εμπορίου του νησιού: εκείνο στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, εκείνο της Αδριατικής, το περιφερειακό εμπόριο του Ιονίου και το τοπικό εμπόριο με τις απέναντι ακτές.

Τελικά, καταλήγει ο συγγραφέας μέσα από το παράδειγμα της Κέρκυρας, οι ΄Ελληνες απέκτησαν την πολυπόθητη εμπειρία στη θάλασσα ήδη από τον 15ο αιώνα, υπηρετώντας στα πλοία της θαλασσοκράτειρας. Έτσι όταν ξέσπασε η Ελληνική Επανάσταση το 1821,, οι Έλληνες ήταν ήδη φτασμένοι ναυτικοί.

Η έκδοση συνοδεύεται από κατατοπιστικούς πίνακες και χάρτες με το εν λόγω σχετικό υλικό, καθώς και από λεπτομερέστατη παράθεση της βιβλιογραφίας. Στο σύνολό της πρόκειται για μία σημαντική συμβολή στον χώρο της ελληνικής ναυτιλίας κατά την αυγή των νεότερων χρόνων.

Γ.Μπακάλοφ, Χ. Ματάνοφ. Π. Μίτεφ, Ι.Ίλτσεφ, Ρ. Μαρίνοβα-Χρηστίδη, Ιστορία της Βουλγαρίας, εκδ. Επίκεντρο, 2015, σελ.452, μεταφ. Γ. Χρηστίδης

Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον για τους Έλληνες να μαθαίνουν για την ιστορία των γειτόνων τους, και ιδίως εκείνη των βαλκανικών λαών, μια ιστορία για την οποία ελάχιστα πράγματα γνωρίζουμε.

Αυτό το κενό στην ελληνική βιβλιογραφία έρχεται να καλύψει το συλλογικό έργο έγκριτων Βουλγάρων ιστορικών σε μετάφραση του Γ. Χρηστίδη. Αποτέλεσμα είναι ένα βιβλίο με την πληρέστερη ιστορία της γείτονος χώρας που κυκλοφορεί στη γλώσσα μας, από την προϊστορία μέχρι και τη σύγχρονη εποχή. Κάθε ένα από τα έξι κεφάλαιά του είναι γραμμένο από έναν από τους ιστορικούς συγγραφείς.

Αρχικά εξετάζεται το μυστήριο σχετικά με το ζήτημα της καταγωγής των Βουλγάρων και οι διάφορες θεωρίες οι οποίες έχουν κατά καιρούς προταθεί. Σύμφωνα με τις νεότερες έρευνες, η αρχική κοιτίδα των Βουλγάρων πρέπει να τοποθετηθεί στην περιοχή του Χίντου Κους, στα σημερινά κράτη του Τουρκμενιστάν και του Αφγανιστάν. Οι αρχαίοι Βούλγαροι που κατοικούσαν εκεί ήταν κάτω από την επιρροή του ιρανικού πολιτισμού. Στη συνέχεια, οι Βούλγαροι εγκαταστάθηκαν στην περιοχή της Αρμενίας και από εκεί είχαν μετακινηθεί ως τον 5ο μεταχριστιανικό αιώνα κάτω από τον Δούναβη και δυτικά από τον Εύξεινο Πόντο, εκεί περίπου δηλαδή όπου βρίσκεται το κράτος τους ακόμη και σήμερα.

Στη συνέχεια αναλύονται διεξοδικά  τα γεγονότα της ίδρυσης του βουλγαρικού κράτους του Ασπαρούχ το 687 και η συγχώνευση των Πρωτοβουλγάρων με τα σλαβικά φύλα. Εκείνη την εποχή περίπου αρχίζουν και οι σχέσεις με τη γειτονική βυζαντινή αυτοκρατορία, σχέσεις πότε ειρηνικές και πότε εχθρικές, με αποκορύφωμα την εποχή του Βούλγαρου τσάρου Συμεών και του Σαμουήλ. Η βυζαντινή επιρροή στην γείτονα χώρα ήταν ανέκαθεν ισχυρή, ιδίως μετά από τον εκχριστιανισμό των Βουλγάρων τον 9ο αιώνα.

Μετά από την ήττα των Βουλγάρων  στη μάχη του Κλειδιού το 1014, το βουλγαρικό κράτος περνά στη βυζαντινή κατοχή ως το 1185 οπότε και συγκροτείται και πάλι εκ νέου, εκμεταλλευόμενο την αδυναμία των Βυζαντινών.

Ακολούθως, η Βουλγαρία κατακτάται από τους Οθωμανούς στα τέλη του 14ου αιώνα. Το βιβλίο εξετάζει αναλυτικά την περίοδο της εθνικής αφύπνισης των Βουλγάρων από τον 19ο αιώνα κυρίως και εξής, καθώς και τον σφοδρό ανταγωνισμό που η βουλγαρική εκκλησία είχε με το Οικουμενικό Πατριαρχείο στην προσπάθειά της να απαγκιστρωθεί από την, ασφυκτική πολλές φορές, ελληνική επιρροή. Έτσι φτάνουμε στη ανασύσταση του σύγχρονου βουλγαρικού κράτους κατά το έτος 1878 και την οριστική απαγκίστρωση από την τουρκική κηδεμονία.

Η επισκόπηση τελειώνει με τα πολυάριθμα και σημαντικά γεγονότα του 20ου αιώνα, τους βαλκανικούς πολέμους και τον ανταγωνισμό με τους Σέρβους και τους Έλληνες για τη Μακεδονία, τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και την περίοδο του κομμουνισμού ως την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού και την πορεία της χώρας στη μετακομουνιστική εποχή.

Το βιβλίο επικεντρώνεται στα πολιτικά κυρίως γεγονότα, υπάρχουν όμως υποκεφάλαια με λεπτομερή ανάλυση της βουλγαρικής κοινωνίας σε κάθε φάσης της, την ειδωλολοτρική, τη χριστιανική μεσαιωνική και τη σύγχρονη. Πρόκειται για ένα σύγγραμμα το οποίο επιχειρεί να γνωστοποιήσει άγνωστα κομμάτια της ιστορίας από τη γείτονα χώρα στους αναγνώστες, όπως, για παράδειγμα, το γεγονός ότι ήταν αρκετοί οι Βούλγαροι οι οποίοι πολέμησαν στο πλευρό των Ελλήνων εναντίον των Τούρκων, όπως και άλλοι Βαλκάνιοι βέβαια, κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης. 

 Ένας από τους σκοπούς των συγγραφέων είναι λοιπόν, αδιαμφισβήτητα, η περαιτέρω βελτίωση των σχέσεων της χώρας μας με τη Βουλγαρία, μετά από τη βελτίωση που γνώρισαν στη σύγχρονη εποχή επί Κωνσταντίνου Καραμανλή. Και κάτι τέτοιο μπορεί να γίνει μόνο αν ο ένας λαός ενδιαφερθεί και γνωρίσει την ιστορία του άλλου. Τότε θα δει ότι, τελικά, εκείνα που ενώνουν τους λαούς είναι πολύ περισσότερα απ' ότι εκείνα που τους χωρίζουν.

  

Νίκος Ζ. Κομνηνός, Η σπίθα, εκδόσεις Καστανιώτη, 2020, σελ. 317

 

 "Η σπίθα" είναι ένα βιβλίο που μιλά για μία επιδημία. Είναι γραμμένο πριν από τη σημερινή πανδημία του κορονοϊού όσο κι αν αυτό μας φαίνεται απίστευτο, όσο κι αν μας κάνει αυτό να πιστεύουμε ότι ο συγγραφέας Νίκος Κομνηνός διαθέτει μαντικές ικανότητες. Ο αναγνώστης θα δυσκολευτεί να πιστέψει ότι γράφτηκε πριν ενσκήψει η σημερινή πανδημία.

Πρόκειται για ένα βιβλίο προφητικό, ένα βιβλίο επιστημονικής φαντασίας, τοποθετημένο όμως σε ρεαλιστική βάση. Εδώ απουσιάζουν οι αναφορές σε κάποιον μελλοντικό και δυστοπικό κόσμο όπως έχουμε την τάση να τον φανταζόμαστε, δηλαδή με ρομπότ, πλήρη αυτοματοποίηση της καθημερινής ζωής, κατεστραμμένο περιβάλλον κ.τ.λ. Αντιθέτως, στο βιβλίο αυτό, εν έτει μόλις 2022, οι άνθρωποι και ο κόσμος είναι ίδιοι ακριβώς όπως και σήμερα. Φαινομενικά τίποτε δεν έχει αλλάξει. Κι όμως, στον κόσμο του μυθιστορήματος του Ν.Κ. έχει ήδη συντελεστεί η μεγαλύτερη αλλαγή: αυτή που αφορά την ελευθερία της ανθρώπινης βούλησης. Οι άνθρωποι λαμβάνουν πλέον αποφάσεις προσχεδιασμένες και κατευθυνόμενες από άλλους, από τους παντοδύναμους ηγεμόνες που κινούν απανταχού τα νήματα, και δεν είναι πλέον ελεύθεροι να αποφασίζουν μόνοι τους.

Ο συγγραφέας τοποθετείται πολύ ορθά στο ζήτημα της κλιματικής αλλαγής και της σωτηρίας του πλανήτη: θεωρεί ότι όλα είναι αποτέλεσμα της ανθρώπινης βούλησης, της ανθρώπινης συνεργασίας και του συντονισμού των κυβερνήσεων. Πράγματι, αν οι κυβερνήσεις δεν συνεργαστούν κι αν οι άνθρωποι δεν αποκτήσουν οικολογική συνείδηση, η σωτηρία του πλανήτη δεν θα είναι πλέον εφικτή.

Πώς λοιπόν θα πεισθούν όλοι οι άνθρωποι να συνεργασθούν για την επίτευξη ενός, όχι απλά ευγενούς, μα ενός αναγκαίου να υλοποιηθεί, στόχου; Η μόνη λύση βρίσκεται στην τεχνολογία, και πιο συγκεκριμένα στη νανοτεχνολογία, η οποία έχει κάνει τόσο μεγάλα άλματα στις μέρες μας,σύμφωνα με την υπόθεση του βιβλίου, που μπορεί να ελέγξει την ανθρώπινη βούληση. Το κατά πόσον αυτό είναι ηθικό ή όχι, εφόσον πρόκειται για έναν ευγενή σκοπό, είναι ένα από τα ζητήματα το οποίο απασχολεί έντονα τον συγγραφέα. Ελλοχεύει ακόμη ο εξής κίνδυνος: ο έλεγχος της ανθρώπινης βούλησης να επεκταθεί περαιτέρω, εφόσον αυτός βρίσκεται στα χέρια του λάθος ανθρώπου που διψά για εξουσία.

Και ιδού λοιπόν η υπόθεση εν ολίγοις: η τριαντάτριάχρονη επιχειρηματίας Σεσίλια Στάιν δημιουργεί μία δυνατή επιστημονική ομάδα ταγμένη σε έναν ευγενή σκοπό: τη σωτηρία του πλανήτη. Όταν το σχέδιο της διάσωσης θα επιτευχθεί χάρη στο συνδυασμό της δράσης πολλών επιστημόνων, τότε όλα πλέον φαντάζουν απλά. Ή μήπως όχι;

Το βιβλίο θέτει μία σειρά επίκαιρων οικολογικών, ηθικών και φιλοσοφικών ζητημάτων συνδυάζοντας την πρωτοτυπία στη λογοτεχνική σύλληψη, τη δράση και τη γρήγορη πλοκή. Γράφτηκε πρώτα στα αγγλικά και μεταφράστηκε κατόπιν στα ελληνικά και αποτελεί το πρώτο από μία σειρά βιβλίων μέσα από τα οποία ο συγγραφέας προτίθεται να εκφράσει τις ανησυχίες του. Πρόκειται για ένα ανάγνωσμα που θα μας βάλει σε σκέψεις κάνοντάς μας να καταλήξουμε στο αναπόφευκτο συμπέρασμα: ότι στην καρδιά της περιβαλλοντικής λύσης βρίσκεται ο περιορισμός των ατομικών επιλογών, εφόσον απουσιάζει-δυστυχώς- η συλλογική κοινωνική συνείδηση. Γιατί ποιος άραγε από εμάς σήμερα μπορεί να ισχυριστεί ότι αγαπάει τα παιδιά του όταν συμβάλλει κι αυτός στο να φέρνει τον κόσμο μας "στην εντατική", σε αυτό το οριακό δηλαδή σημείο στο οποίο βρίσκεται τώρα;

Τζεφ Βάντερμίερ, Μπορν, εκδ. Καστανιώτη, 2020, σελ.406

Για πολλούς αναγνώστες αυτό κάλλιστα θα μπορούσε να είναι το πιο αλλόκοτο βιβλίο που έχουν διαβάσει, είτε είναι συνηθισμένοι στην επιστημονική φαντασία, είτε όχι.

Για να είμαστε βέβαια απολύτως ειλικρινείς, το βιβλίο αυτό κινείται ανάμεσα στη λογοτεχνία του φανταστικού και την επιστημονική φαντασία. Εξάλλου ο Τζεφ Φαντερμίερ, ο συγγραφέας από τα νησιά Φίτζι μας έχει συνηθίσει σε τέτοιου είδους αναγνώσματα- βλέπε η τριλογία της νότιας ζώνης-.

Ο αναγνώστης του "Μπορν" έρχεται αντιμέτωπος με πολλών ειδών ασάφειες. Πρώτ' απ΄ όλα σε ό,τι αφορά τον τίτλο. Ο Μπορν είναι ένα παράξενο... τι; Φυτό, ζώο που μιλάει, ή μήπως ρομπότ κατασκευασμένο, άγνωστο από ποιους και για ποιον ακριβώς σκοπό; Ο συγγραφέας σκόπιμα διατηρεί το μυστήριο σχετικά με την ασαφή ιδιότητα του Μπορν σχεδόν μέχρι το τέλος του βιβλίου.

Χρόνος και τόπος επίσης χαρακτηρίζονται από αοριστία και ασάφεια. Ο χρόνος είναι μελλοντικός αναμφισβήτητα, ωστόσο δεν υπάρχει ακριβής χρονική τοποθέτηση. Το ίδιο συμβαίνει και με τον τόπο. Δυστοπικό περιβάλλον, κατεστραμμένο ανεπανόρθωτα ως έναν βαθμό, και άσχετο με το περιβάλλον που αντικρίζουμε σήμερα γύρω μας, όμως το που ακριβώς τοποθετείται η υπόθεση του βιβλίου, το έχει μόνο ο συγγραφέας στο μυαλό του.

Το μυθιστόρημα είναι ολιγοπρόσωπο. Ο Μορντ, η τρομακτική αρκούδα που πετάει, η πρωταγωνίστρια Ρέιτσελ, ο Γιουκ, ο φίλος της Ρέιτσελ, η άγνωστη Μάγισσα, η απρόσωπη Εταιρεία και φυσικά ο μυστηριώδης και επίσης πρωταγωνιστής Μπορν. Η Ρέιτσελ είναι η μόνη χαρακτήρας για την οποία μας επιτρέπει ο Τ.Β. να προσεγγίσουμε κάπως το παρελθόν της.

Η νεαρή πρωταγωνίστρια ζει με τον φίλο της σε μία κατεστραμμένη πόλη ως ρακοσυλλέκτρια. Μια μέρα βρίσκει μία απροσδιόριστη πρασινωπή μάζα, τον Μπορν και αποφασίζει να τον υιοθετήσει. Δεν μπορεί βέβαια να φανταστεί τι εκπλήξεις θα της επιφυλάξει το αινιγματικό αυτό τέκνο, ωστόσο η Ρέιτσελ θα βιώσει τη χαρά του γονιού που μεγαλώνει ένα παιδί και το βλέπει να αλλάζει και να μεταμορφώνεται μέρα με τη μέρα.

Τι σκοπούς έχει τελικά ο Μπορν; Ποιο είναι το παρελθόν του; Μήπως τελικά θέτει σε κίνδυνο την ύπαρξη του καταφυγίου και της ζωής της ίδιας της Ρέιτσελ; Καθώς όλα αλλάζουν γύρω της, ο συγγραφέας καταφέρνει να μας εκπλήξει με ένα αλλοπρόσαλλο φινάλε.

Τα συναισθήματα του αναγνώστη ακροβατούν ανάμεσα στον φόβο, τον οίκτο, την απέχθεια και τη συμπόνοια για την κατάσταση που βιώνουν οι ήρωες. Οι ιδέες του συγγραφέα πολλές και η φαντασία του αξιοθαύμαστη. Όλα τα βλέπει και τα προσεγγίζει με τον δικό του, ξεχωριστό τρόπο. Και τελικά το βιβλίο θα "μιλήσει" με τρόπο διαφορετικό στην καρδιά του κάθε αναγνώστη.