Γιάννης Λασκαράκης, Κυνηγημένοι από την ιστορία, εκδ. Επίκεντρο

 

Ένα πραγματικό ιστορικό μυθιστόρημα που αφηγείται τις παράλληλες ζωές δύο ανδρών με τίτλο «Κυνηγημένοι από την Ιστορία» υπογράφει ο συγγραφέας Γιάννης Λασκαράκης προσφέροντας στους αναγνώστες του μία έξοχη επισκόπηση της νεοελληνικής ιστορίας από τα τέλη του 19^ου αιώνα έως και το 1923.

 

Οι πρωταγωνιστές του, ο Γιάννης Βεσταβάκης από τη Στέρνα της Ανατολικής Θράκης και ο Ανέστης Πετριδάκης από τις Μουρνιές των Χανίων θα διωκούν επισταμένα από τον ανηλεή Άγγελο της Ιστορίας, ο οποίος πάντοτε κατατρύχει τις ζωές των ανθρώπων στο όνομα της Προόδου και της Εξέλιξης.

 

«Η Ιστορία, που χρησιμοποιεί με δόλο τα άτομα και τα πάθη τους, τους ηγέτες και τις φιλοδοξίες τους, για να φτάσει στον σκοπό της, αδιαφορώντας για τους πολέμους, τις προσφυγιές, τις τραγωδίες και τους θανάτους που σπέρνει στον διάβα της.{…} Τα ιστορικά γεγονότα  μοιάζουν με ποτάμια, μικρά και μεγάλα, που κυλούν μέσα στις κοίτες που διαμορφώθηκαν με το πέρασμα των αιώνων. Σε κάποια τμήματά τους τα νερά των ποταμών είναι ήρεμα, χωρίς μεγάλες αλλαγές. Σε άλλα σημεία τα ποτάμια είναι ορμητικά και βίαια, με απότομες κλίσεις και καταρράκτες. Σε αυτά τα τμήματα, οι ζωές των ανθρώπων στροβιλίζονται και παρασέρνονται, ανατρέποντας τα σχέδια και τα όνειρά τους».

 

Η Ιστορία, επομένως, είναι αυτή που καθορίζει, άθελά μας, την πορεία της ζωής μας και αλίμονο μας αν την πετύχουμε σε κάποια καθοριστική για μας στιγμή της. Έτσι γίνεται και με τους δύο πρωταγωνιστές του βιβλίου που γεννήθηκαν σε μία ταραγμένη εποχή, μεταβατική τόσο για τον κόσμο όσο και για τον ελληνισμό, και η Ιστορία τους ανάγκασε να πάρουν τον δρόμο της προσφυγιάς, να πιαστούν αιχμάλωτοι, να πάρουν τα όπλα, να μεταναστεύσουν και να οργώσουν την Ανατολική Μεσόγειο από την Κρήτη ως τα βάθη της Μεσοποταμίας, τον Πόντο, την Ανατολική Θράκη, τη Σμύρνη και την Κωνσταντινούπολη.

 

Ο συγγραφέας μέσω της αφήγησης των ζωών δύο μυθιστορηματικών προσώπων, λαμβάνει το έναυσμα για να μας αφηγηθεί μία σειρά από αληθινά ιστορικά γεγονότα: τις Κρητικές Επαναστάσεις των τελών του 19^ου αιώνα, τη σύσταση της Κρητικής Πολιτείας και, τελικά, την Ένωση με την Ελλάδα. Τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 και τις επιπτώσεις του στην πολιτική σκηνή της χώρας ως το Κίνημα στο Γουδί και την άνοδο του Ελευθερίου Βενιζέλου στην εξουσία. Τη μάχη για τη Μακεδονία μεταξύ Βουλγαρίας, Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και Ελλάδας. Τους Βαλκανικούς Πολέμους, τις διώξεις των χριστιανών στη Μικρά Ασία και το Κίνημα των Νεοτούρκων. Τον Εθνικό Διχασμό και τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Και, τέλος, τη μικρασιατική περιπέτεια, τη Μικρασιατική Καταστροφή και τη Συνθήκη των Λωζάννης.

 

Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα το οποίο κινείται διαρκώς και αλλάζει συνεχώς τόπο δράσης  από τα Αμελέ Ταμπουρού και τα πεδία των μαχών, ως σκηνές ήρεμης αγροτικής ζωής  στα χωριά της Ανατολικής Θράκης, το νεοσύστατο Δεδέαγατς και τις πολύβουες πόλεις της Κρήτης, της Σμύρνης και της Κωνσταντινούπολης. Η Ιστορία παίρνει αναντίρρητα το προβάδισμα στο συγκεκριμένο πόνημα έναντι της Λογοτεχνίας, αφού ο αναγνώστης αφιερώνει μεγάλο μέρος του βιβλίου του στη διεξοδική περιγραφή των ιστορικών γεγονότων. Συνάμα, όμως, πρόκειται και για ένα βιβλίο το οποίο διαβάζεται ευχάριστα και, κυρίως, θα αφήσει πιο πλούσιους σε ιστορικές γνώσεις τους αναγνώστες του.

 

Πάνω απ’ όλα, ο αναγνώστης θα συνειδητοποιήσει πόσο πολύ μας επηρεάζουν τα μεγάλα κοινωνικοπολιτικά γεγονότα της Ιστορίας τα οποία είναι πάνω από τις δυνάμεις μας να τα αλλάξουμε. Διότι «…η Ιστορία δεν είναι υπόθεση του Θεού… {…} την Ιστορία τη γράφουν τα έθνη και τα κράτη με τα συμφέροντα και με την ισχύ τους. Τη γράφουν με τα όπλα τους. Τη γράφουν, όμως, και με τις ιδέες και με τον πολιτισμό τους».

 

 

Συλλογικό, Κάποτε στην Ελλάδα, εκδ. Γράφημα

 

Η τριακονταετία 1900 με 1930 υπήρξε εξαιρετικά κρίσιμη από ιστορικής απόψεως  για τη χώρα μας. Οπωσδήποτε οι περισσότεροι από εμάς γνωρίζουν αρκετά καλά τα ιστορικά γεγονότα αυτής της περιόδου, όπως τον Εθνικό Διχασμό, τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, τη Μικρασιατική καταστροφή και την άφιξη των προσφύγων, πόσο καλά γνωρίζουμε όμως την καθημερινή ζωή των απλών ανθρώπων που έζησαν τότε;

 

Εδώ ακριβώς έγκειται η συμβολή του ιστορικού μυθιστορήματος και του ιστορικού διηγήματος, όπως αυτά τα οποία περιλαμβάνει ο παρόν τόμος του Φιλολογικού Ομίλου Θεσσαλονίκης με τίτλο «Κάποτε στην Ελλάδα». Δεκαεπτά συγγραφείς γράφουν από ένα διήγημα που διαδραματίζεται στην Ελλάδα τις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα και φωτίζουν πολλές από τις σημαντικότερες ιστορικές στιγμές των Ελλήνων.

 

Όπως αναμένει κανείς, το προσφυγικό ζήτημα, ο Εθνικός Διχασμός και η Μικρασιατική καταστροφή είναι τα ζητήματα που πρωταγωνιστούν στα περισσότερα διηγήματα και εμπνέουν τους περισσότερους από τους συγγραφείς. Δεν απουσιάζουν όμως και πιο ελάσσονα ιστορικά γεγονότα, όπως το γλωσσικό ζήτημα, η δολοφονία του Γεωργίου Α΄ και η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, αγώνες στο Παναθηναϊκό στάδιο, η δολοφονία του πρωθυπουργού και πολιτικού Θεόδωρου Δηλιγιάννη, ο σεισμός της Σπάρτης το 1826, ο διωγμός που εξαπέλυσε ο δικτάτορας Θεόδωρος Πάγκαλος κατά της κοντής γυναικείας φούστας και άλλα.

 

Καπηλειά, καφετέριες, ανέμελοι περίπατοι, οι δρόμοι της πρωτεύουσας, πολυτελή σαλόνια πλούσιων αστών, βρώμικα εργοστάσια, παραγκουπόλεις των φτωχών και σκηνές προσφυγικών καταυλισμών, όλα αυτά αποτελούν το σκηνικό των διηγημάτων. Οι ήρωες είναι όλοι ανώνυμοι, άσημοι, άνθρωποι απλοί και καθημερινοί τους οποίους η Ιστορία σάρωσε στον διάβα τους. Εργάτες, Βενιζελικοί και Αντιβενιζελικοί, δικτάτορες, βιοπαλαιστές, ταλαιπωρημένοι πρόσφυγες, αστυνόμοι και δικαστές, πλούσιοι αστοί και έμποροι, αστές δεσποινίδες, φτωχές γυναίκες, θαμώνες καπηλειών και καφενείων, Έλληνες της διασποράς όλοι αυτοί φωτίζουν τις αθέατες πλευρές της Ιστορίας σε καθοριστικές για την Ελλάδα στιγμές.

 

Τα πρόσωπα και οι αφηγηματικοί τρόποι ποικίλου, φυσικά, με βάση το στυλ της συγγραφής του κάθε συγγραφέα. Αυτό όμως είναι που εγγυάται συγχρόνως και τον ποικίλο χαρακτήρα του βιβλίου. Πάντοτε όμως, όπου απαιτείται ιστορική έρευνα, οι συγγραφείς δείχνουν τον προσήκοντα σεβασμό προς τη συναφή της Φιλολογίας και της Λογοτεχνίας επιστήμης, τηρώντας τα προσχήματα και συμβαδίζοντας με τις προσταγές της επιστήμης της Κλειούς. Έτσι, εκτός από τη Λογοτεχνία, οι συγγραφείς συνεισφέρουν, όπως ήδη προειπώθηκε, και στη γνώση του παρελθόντος, ιδίως σε ό,τι αφορά την ιστορία της καθημερινότητας.

 

Ο Φιλολογικός Όμιλος Θεσσαλονίκης με τα υπερδραστήρια μέλη του και οι εκδόσεις Γράφημα με την έκδοση του παρόντος τόμου αποδεικνύουν ότι μπορούν να συνεισφέρουν τα μέγιστα στην πνευματική ζωή της χώρας μας. Αναμένουμε, επομένως, από αυτούς και άλλες τέτοιες εκδοτικές προσπάθειες.

Ελένη Δ. Παπαδοπούλου, Θάλασσα μόνη, εκδ. Κέδρος

 

Διηγήματα καλοκαιρινά, με το άρωμα της θαλασσινής αύρας υπογράφει η Ελένη Παπαδοπούλου. Η θάλασσα έχει καθορίσει το είναι μας ως Έλληνες σε μεγάλο βαθμό, αφού το μεγαλύτερο μέρος της χώρας μας βρέχεται από τη Μεσόγειο. Έτσι η ναυτική ιστορία της χώρας μας, αλλά και γενικότερα το θαλασσινό στοιχείο, είναι φυσικό να εμπνεύσει πολλούς Έλληνες συγγραφείς.

 

Η συγγραφέας προλογίζει το βιβλίο της με ένα διήγημα και, εν συνεχεία, χωρίζει τα ακόλουθα διηγήματά της σε κεφάλαια με βάση της θεματική τους, σχετική πάντα με ό,τι έχει να κάνει με το νερό: χάρτες, το ρήμα έπλεα, λιμάνια, φορτίο, πλήρωμα,  διηγήματα που αφορούν κάποιον που χάθηκε στη θάλασσα, ψάρια και ζώα της θάλασσας, ρέμβη και, τέλος, τα νιάτα και η θάλασσα.

 

«Οι γάτες είναι για την ανάγκη της συντροφιάς, για την αίσθηση εν πλω μιας κάποιας οικιακής θαλπωρής. Από κάποια στεριά ερχόμαστε, σε κάποια στεριά θα γυρίσουμε. Σημείο προλήψεων για τον καιρό, τον κίνδυνο, τα ναυάγια».

 

Οι γάτες εν πλω, όπως και οι γλάροι της Βρετανίας και οι μέδουσες αποτελούν τα αντικείμενα κάποιων διηγημάτων στην εν λόγω ενότητα. Η συγγραφέας  ξεφεύγει από τα στενά όρια της Μεσογείου και συγγράφει διηγήματα που αφορούν όλα τα λιμάνια του κόσμου, όπως το Ντόβερ, το Φελιξστόου, την Κωνστάντζα, τη Μπανγκόκ και άλλα. Τα διηγήματα αυτά δεν αφορούν φυσικά μονάχα το σήμερα, αλλά και πολλές στιγμές του παρελθόντος, κυρίως από τον 18^ο αιώνα, τον αιώνα της πειρατείας έως και τον 20^ο .

 

Χάρτες, βάρκες, αλιεία, φελούκες, ναυάγια, διάσημοι ναυαγοί όπως ο Ροβινσώνας Κρούσος, γνωστά πλεούμενα, όπως το ποταμόπλοιο του Μαρκ Τουαίην και το Quenn Merry πρωταγωνιστούν σε πολλά από τα διηγήματα.

 

«Αλλά ο χάρτης, όπως και κάθε άλλη γραφή, είναι μια κατάλυση του φόβου. Ο φόβος για το άγνωστο γίνεται σιγά σιγά επιθυμία, πρόθεσή μας για το άγνωστο, ύστερα οικειοποίηση και καθυπόταξή του».

 

Ο καθένας από τους αναγνώστες θα ανακαλύψει, κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης το διήγημα με το οποίο ταυτίζεται περισσότερο. Για όσους θέλουν, αλλά δεν μπορούν να ταξιδεύουν συχνά, όπως εμένα, το διήγημα «Ο πλους της Βιβλιοθήκης μου» μάλλον θα τους ενθουσιάσει:

 

«…η Βιβλιοθήκη μου είναι η μοναξιά μου. Τα πρόσωπα που δεν θα συναντήσω, που δεν θα γίνω, τι ζήλια! Οι θάλασσες που δεν θα ταξιδέψω, οι τόποι που δεν θα βρεθώ, τα  χέρια που δεν θα ακουμπήσω, τα σπίτια που δεν θα μπω. Η πιο τυραννισμένη, πάντα ελλιποβαρής και χιλιομπαλωμένη ύλη μου, η επιδιορθωμένη, που αντέχει να αναπαράγει την αυτή ουσιώδη τροφή, όλο και σε λιγότερο χώρο, αποδεκατισμένο απλό τις αναγκαίες υποχωρήσεις. Περιφέρω την ταλαιπωρημένη της ουσία, προσευχόμενη να διαρκέσει μια μετακόμιση ακόμα, της μοναξιάς μου».

 

Η συγγραφέας περιγράφει. Αλλά δεν περιγράφει μονάχα τοπία, εικόνες και καταστάσεις, αλλά και συναισθήματα, κυρίως αυτά που γεννά το υγρό στοιχείο και ό,τι σχετίζεται με αυτό.

 

Εν κατακλείδι, τα διηγήματα του «Θάλασσα μόνη» συναποτελούν ένα καλοκαιρινό βιβλίο, το οποίο υπόσχεται να μας ταξιδέψει με τη φαντασία μας εκεί όπου είναι δύσκολο να πάμε στην πραγματικότητα.

Ηλίας Μαγκλίνης, Το μόνο της ζωής τους ταξίδι, εκδ. Μεταίχμιο

 

Όπως ο μεγάλος λογοτέχνης Γεώργιος Βιζυηνός στο διήγημά του με τίτλο «Το μόνον της ζωής του ταξείδιον» βάζει τον ήρωά του να αφηγείται τη ζωή του παππού του μέσα από τις μνήμες της παιδικής του ηλικίας, έτσι και ο βραβευμένος λογοτέχνης Ηλίας Μαγκλίνης στο σχεδόν ομότιτλο με εκείνο του Βιζυηνού έργο του, μας αφηγείται από τη δική του σκοπιά την εμπειρία του παππού του  στη Μικρά Ασία κατά τη διάρκεια της Μικρασιατικής Εκστρατείας.

 

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» βέβαια δεν αποσκοπεί στο να περιγράψει μονάχα την εμπειρία του παππού του συγγραφέα, Νίκου Μαγκλίνη, αλλά όλων όσων πήγαν να σκοτώσουν και να σκοτωθούν σε μία γη μακριά από εκείνη που μεγάλωσαν και ανδρώθηκαν.  Ο Μαγκλίνης επιχειρεί να εστιάσει στα συναισθήματα των Ελλήνων στρατιωτών και να μπει μέσα στο μυαλό τους προκειμένου να ανασυνθέσει την πορεία της Μικρασιατικής Εκστρατείας.

 

Παράλληλα, ο ίδιος ο συγγραφέας στη σημερινή εποχή πραγματοποιεί το δικό του οδοιπορικό αυτογνωσίας και αναψηλάφησης  της Ιστορίας στη Μικρά Ασία, έναν αιώνα σχεδόν μετά από τα τραγικά γεγονότα της Μικρασιατικής Εκστρατείας και Καταστροφής. Διαβαίνει τις ίδιες πόλεις, αντικρίζει τα ίδια μέρη και τα ίδια φυσικά τοπία και διαπιστώνει πόσο αυτά έχουν αλλάξει με τις ανθρώπινες παρεμβάσεις στο πέρασμα ενός αιώνα.

 

Το πολυδιάστατο αυτό βιβλίο αποτελεί κατά κάποιον τρόπο τη συνέχεια του πολυδιαβασμένου έτερου βιβλίου του συγγραφέα «Είμαι όσα έχω ξεχάσει», στο οποίο επίσης ο συγγραφέας είχε ασχοληθεί με την προσωπικότητα του παππού του και, πιο συγκεκριμένα, με τη δολοφονία του το 1944.

Το παρόν υβριδικό πόνημα όμως εστιάζει αποκλειστικά στα έτη κατά τα οποία ο παππούς του συγγραφέα βρισκόταν στη γη της Ιωνίας. Σε αυτό το βιβλίο, μάλιστα, ο εγγονός του και συγγραφέας Ηλίας Μαγκλίνης βρίσκει το θάρρος να του απευθυνθεί και στο δεύτερο ενικό πρόσωπο, κάτι που, όπως ομολογεί ο ίδιος, δεν είχε βρει το κουράγιο να κάνει στο προηγούμενο βιβλίο του.

 

Πώς βίωσαν άραγε οι ίδιοι οι Έλληνες στρατιώτες τις φρικαλεότητες του πολέμου; Πώς ακριβώς ένιωσαν τον θρίαμβο των Ελλήνων αρχικά και την καταστροφή στο τέλος της εκστρατείας; Τι αισθάνονταν για τους αντιπάλους τους τους Τούρκους, τον Κεμάλ, τον ντόπιο τουρκικό, αλλά και τον ελληνικό, πληθυσμό και τους συμπολεμιστές τους και πώς τους αντιμετώπιζαν;

 

Πρόκειται για μία εντελώς διαφορετική αναδιήγηση των γεγονότων της Μικρασιατικής καταστροφής από αυτήν που έχουμε συνηθίσει να διαβάζουμε. Παράλληλα με το οδοιπορικό του πολέμου, ο συγγραφέας εξιστορεί και το οδοιπορικό της ειρηνικής Μικράς Ασίας και του Ερντογάν στη σημερινή εποχή, το οποίο επιχειρεί μαζί με τη γυναίκα του, ακολουθώντας την πορεία των Ελλήνων στρατιωτών: Σμύρνη, Σφιόν Καραχισάρ, Εσκί Σεχίρ, Προύσα και άλλα.

 

Τα κίνητρα του Μαγκλίνη για τη συγγραφή του παρόντος πονήματος ήταν, απ’ ότι φαίνεται καθαρά συναισθηματικά και πρόθεσή του δεν ήταν να δημιουργήσει ένα απλό μυθιστόρημα, ούτε όμως και ένα ιστορικό βιβλίο το οποίο θα καταγράφει απλά τα γεγονότα. Το αποτέλεσμα όμως μας εκπλήσσει πολύ ευχάριστα, αφού οι ιστορικές αναμνήσεις και οι παρατηρήσεις του παρόντος μπλέκονται εξαίσια με την ανίχνευση των συναισθημάτων και των πεπραγμένων των Ελλήνων στρατιωτών.

 

Η συναισθηματική φόρτιση του συγγραφέα σε σχέση με το παππού που ποτέ δεν γνώρισε μπορεί να ανιχθευθεί σε κάθε σελίδα του μυθιστορηματικού αυτού οδοιπορικού, το οποίο ακροβατεί ανάμεσα σε πολλά λογοτεχνικά είδη: ιστορικό, ταξιδιωτικό, δημοσιογραφικό, προσωπική εξομολόγηση και παρέχει παράλληλα στον αναγνώστη πολλά στοιχεία και για τη λαογραφία και τη γεωγραφία της Μικράς Ασίας. Όλα αυτά παρατίθενται μαζί με υπέροχες έγχρωμες φωτογραφίες από το αρχείο του ίδιου του συγγραφέα, αλλά και φωτογραφίες της εποχής.