Τρίτη 17 Νοεμβρίου 2026

Στέφανος Γερουλάνος, Η καταγωγή του ανθρώπου, Μια σύγχρονη ιστορία μύθου, εξουσίας και βίας, εκδ. Πατάκη

 

Σήμερα γνωρίζουμε πέραν πάσης αμφιβολίας κι ό,τι κι αν λένε οι θρησκείες, ότι ο άνθρωπος είχε την ίδια εξελικτική γραμμή με τον πίθηκο. Τι γινόταν, όμως, παλαιότερα; Τι πίστευαν οι άνθρωποι για την καταγωγή του ανθρώπου την εποχή του Διαφωτισμού, όταν άρχισαν να ανακαλύπτονται τα πρώτα απολιθώματα και να καταρρέει το αφήγημα των θρησκειών για τη Δημιουργία του Κόσμου και την καταγωγή του ανθρώπου. Σε αυτό το εξαιρετικά ενδιαφέρον ταξίδι μας προσκαλεί ο Στέφανος Γερουλάνος, διευθυντής του Ινστιτούτου Ρεμάρκ και Καθηγητής Ευρωπαϊκής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης.

            Το βιβλίο «Η καταγωγή του ανθρώπου, Μια σύγχρονη ιστορία μύθου, εξουσίας και βίας» δεν είναι ένα βιβλίο που αφηγείται την καταγωγή του ανθρώπου ούτε και την ιστορία των ανθρωπιδών ως τον Homo Sapiens Sapiens. Αντιθέτως, πρόκειται για ένα βιβλίο δοκιμιακού χαρακτήρα που μας αφηγείται τι ακριβώς πίστευαν οι άνθρωποι σχετικά με την καταγωγή του ανθρώπου σε διάφορες περιόδους της ανθρώπινης ιστορίας από τον 18ο αιώνα και μετά.

            Πώς εδραιώθηκε ο φυλετισμός και ο κοινωνικός δαρβινισμός; Και πώς ακριβώς οι απόψεις περί λευκής φυλετικής υπεροχής εδραίωσαν την κυριαρχία των Ευρωπαίων ιμπεριαλιστών απέναντι στους Ινδιάνους της Αμερικής και τους ιθαγενείς της Αυστραλίας και της Αφρικής; Τι πίστευαν μεγάλοι στοχαστές όπως ο Ζαν Ζακ Ρουσσό και ο Καρλ Μαρξ σχετικά με την καταγωγή του ανθρώπου; Από πότε πίστευαν οι άνθρωποι ότι η αρχική κοιτίδα του ανθρώπου ήταν η Αφρική; Ο άνθρωπος έφτιαξε τα πρώτα εργαλεία επειδή μεγάλωσε ο εγκέφαλός του αρκετά ή, αντιθέτως, εξαιτίας της χρήσης των εργαλείων μεγάλωσε ακόμη περισσότερο;

Πότε θεωρούσαν οι παλαιότεροι ότι γεννήθηκε η πατριαρχία; Είναι, άραγε, εγγενής η βία στην ανθρώπινη φύση; Γιατί τον εικοστό αιώνα πίστευαν ότι αν βομβαρδίσεις έναν λαό θα τον κάνεις να επιστρέψει στην εποχή του λίθου; Πού είχε τις ρίζες του ο φυλετισμός των ναζί; Τι πίστευαν παλαιότερα σχετικά με αυτό; Και, τέλος, πως ακριβώς, λοιπόν, οι ισχυρισμοί των επιστημόνων για τους πρώτους ανθρώπους διαμόρφωσαν την πνευματική κουλτούρα της Δύσης και τον σύγχρονο κόσμο;

            Σε τέτοιου είδους πολύ ενδιαφέροντα ερωτήματα απαντά το εν λόγω βιβλίο που ανήκει στη σφαίρα των δοκιμίων για την Ιστορία των Ιδεών ανά τον κόσμο. Η καταγωγή της ανθρωπότητας είναι ένα θέμα που απασχολεί την ανθρωπότητα από τον 18ο αιώνα και μετά. Σήμερα, πλέον, μύθοι σχετικά με την καταγωγή του ανθρώπου-όπως, για παράδειγμα, η υποτιθέμενη κατωτερότητα των Νεάντερνταλ, έχουν καταρριφθεί. Ο Γερουλάνος στο βιβλίο του μας δείχνει το πως ακριβώς φτάσαμε σε αυτή την κατάργηση.

Γύρω στο 1750 ΚΧ(Κοινής Χρονολογίας, πρόκειται για αυτή που αποκαλούσαμε παλαιότερα ως μετά Χριστόν εποχή), την εποχή του Διαφωτισμού, έλαβε χώρα η αποκαθήλωση της χριστιανικής δημιουργίας. Την ίδια περίπου εποχή ο Ρουσσό πίστευε ότι η φυσική κατάσταση είναι η περίοδος στην αρχή της Ιστορίας, αλλά και ότι οι ιθαγενείς είναι αθώοι σαν τα παιδιά. Ακολούθως, ο συγγραφέας εκθέτει τις απόψεις των μαρξιστών, οι οποίοι πίστευαν στον προϊστορικό κομμουνισμό και ότι η ατομική ιδιοκτησία ήταν αυτή που κατέστρεψε τη φυσική κατάσταση του ανθρώπου και έφερε την πατριαρχία.

Οι απόψεις του Μάλθους, η προσπάθεια συμβιβασμού όλων των παραπάνω με τη μυθολογία των αρχαίων Ελλήνων, η αναγωγή της καταγωγής των Ευρωπαίων στους αρχαίους γερμανικούς λαούς, το έργο του εθνολόγου Μόργκαν, όπως και το έργο και οι απόψεις του Δαρβίνου και του Γουάλας, του Φρόυντ και του Γιουνγκ σχετικά με τους ανθρωπίδες και την καταγωγή τους είναι επίσης κάποια από τα θέματα που εξετάζονται στο βιβλίο.

Από την άλλη, σημαντικά γεγονότα-σταθμοί στην ιστορία της ανακάλυψης των πρώτων ανθρωπιδών συμπεριλαμβάνονται επίσης στο βιβλίο, όπως, για παράδειγμα η ανακάλυψη του κρανίου της Λούσυ, οι ανασκαφές στην Πομπηία, η ανακάλυψη του ανθρώπου του Πεκίνου ή η ανακάλυψη του πρώτου κρανίου Νεάντερνταλ στην κοιλάδα Νεάντερ της Γερμανίας. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και τη φρίκη του Ολοκαυτώματος η UNESCO ονειρεύτηκε έναν κόσμο δίχως φυλετικό ρατσισμό, τον οποίο, ακόμη δυστυχώς δεν έχουμε καταφέρει να φτιάξουμε.

Το εν λόγω βιβλίο, λοιπόν, μας εξηγεί με ποιον τρόπο ακριβώς η προσπάθεια του ανθρώπου να εξηγήσει την καταγωγή του κατέληξε να υπηρετήσει άλλους σκοπούς, πέραν των επιστημονικών, ιμπεριαλιστικούς και φυλετικούς. Και, όπως ακριβώς το λέει και ο υπότιτλος του βιβλίου, η ιστορία της καταγωγής του ανθρώπου είναι, εν τέλει, μία σύγχρονη ιστορία μύθου, βίας και εξουσίας. Κυρίως, όμως, οι αναγνώστες θα κατανοήσουν για ποιον ακριβώς λόγο ενδιέφερε τόσο πολύ τους ανθρώπους η καταγωγή τους.

«Οι μύθοι για την καταγωγή μας μας προσφέρουν μια ανακούφιση. Όσο επιδεινώνεται η ζωή στον πλανήτη μας, τόσο περισσότερο γραπωνόμαστε από την ιδέα ότι η αρχέγονη ανθρωπότητα ωρίμασε στη διάρκεια αναρίθμητων γενεών βγαίνοντας από την παιδική ηλικία της».


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.

Στέφανος Γερουλάνος, Η καταγωγή του ανθρώπου, Μια σύγχρονη ιστορία μύθου, εξουσίας και βίας, εκδ. Πατάκη

  Σήμερα γνωρίζουμε πέραν πάσης αμφιβολίας κι ό,τι κι αν λένε οι θρησκείες, ότι ο άνθρωπος είχε την ίδια εξελικτική γραμμή με τον πίθηκο. Τι...