Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης, Η λιτανεία, εκδ. Στοχαστής, 2016, σελ.105

 

 "Η λιτανεία" του Ελπιδοφόρου Ιντζέμπελη είναι ένα βιβλίο με τίτλο αινιγματικό, ο οποίος φαντάζει αλλόκοτος, εκ πρώτης όψεως, και δημιουργεί θρησκευτικούς συνειρμούς, χωρίς όμως το θέμα του να σχετίζεται με τη θρησκεία. "Η λιτανεία" είναι αφιερωμένη στη σημερινή Άρτα και σε εκείνη των αρχών του 20ου αιώνα.

Από την πρώτη κιόλας φράση αυτό που ελκύει τον αναγνώστη σε αυτό το βιβλίο είναι η γλώσσα η οποία χρησιμοποιεί ο έμπειρος συγγραφέας και ο τρόπος με τον οποίο τη χειρίζεται. Πρόκειται για λόγο που τον χαρακτηρίζει ενάργεια, σαφήνεια και ανεπιτήδευτη, φυσική ροή. Δίχως να αναλίσκεται σε μακροσκελείς ή λεπτομερείς περιγραφές, ο συγγραφέας λέει ακριβώς αυτό που θέλει να πει, δηλαδή ό,τι είναι απολύτως απαραίτητο για την πλοκή, χωρίς όμως να αφήνει κενά στη διήγηση και στα θέματα που αναλύει. Η γραφή, επομένως, είναι ένα από τα δυνατά σημεία του πονήματος, αν όχι το πιο δυνατό, μαζί με την πρωτοτυπία στην επιλογή του θέματος.

Ο συγγραφέας εναλλάσσει στην αφήγησή του, όπως προειπώθηκε, δύο παράλληλες ιστορίες. Στην πρώτη ιστορία που εξελίσσεται στη σύγχρονη εποχή ένας δημοσιογράφος από την Αθήνα, ο Δημήτρης, πηγαίνει στην Άρτα προκειμένου να πραγματοποιήσει μία επιτόπια έρευνα σχετικά με το περίφημο γεφύρι της περιοχής μετά από μια καταστροφική για την πόλη πλημμύρα. Κατά τη διάρκεια της έρευνάς του θα αναγκαστεί να έρθει αντιμέτωπος με αντικρουόμενα συμφέροντα, αλλά θα γνωρίσει και τον αληθινό έρωτα στο πρόσωπο της Ανθής. Τόσο οι συγκρούσεις αυτές όσο και ο έρωτάς του με την Ανθή θα τον κάνουν να αναθεωρήσει πολλά σχετικά με τον τρόπο που ζούσε μέχρι τώρα.

Στην Άρτα πάλι των αρχών του 20ου αιώνα, την εποχή της ανόδου του κόμματος του Ελευθερίου Βενιζέλου στην εξουσία, όταν η περιοχή δεν είχε απαλλαγεί ακόμη εντελώς από τον οθωμανικό ζυγό, ένας αγνός άνθρωπος, ο παπά-Βαγγέλης, αγωνίζεται για να υπερασπιστεί τα δίκαια των φτωχών απέναντι στις αρπακτικές διαθέσεις των μεγαλοτσιφλικάδων και γίνεται άθελά του μάρτυρας ενός παράνομου έρωτα που θα έχει κακό τέλος. Οι πολιτικές δε εξελίξεις, οι οποίες θα λάβουν χώρα την ημέρα της λιτανείας της πολιούχου της πόλης, θα αποβούν καθοριστικές για την έκβαση της ιστορίας.

Η πολιτική, τα βρώμικα πολιτικά παιχνίδια, οι εκλογές, η διαφθορά και η συγκάλυψη όταν πρόκειται για απόδοση ευθυνών αποτελούν κομβικά σημεία και στις δύο παράλληλες ιστορίες, οι οποίες αποτελούν αφετηρία προβληματισμού σχετικά με το θέμα αυτό και τις προεκτάσεις του. Η ίδια η Ιστορία πάλι, παίρνει το προβάδισμα κυρίως στη διήγηση που αφορά τον 20ο αιώνα και ο συγγραφέας δίνει στον αναγνώστη μία πληθώρα πληροφοριών, τόσο ιστορικών, όσο και λαογραφικών, για την παλιά Άρτα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο λαομίσητος Κωνσταντίνος Καραπάνος, αληθινό ιστορικό πρόσωπο, του οποίου η αναλγησία και οι δολοπλοκίες εξιστορούνται λεπτομερώς στο βιβλίο. Ο Καραπάνος βρίσκει πάντως το αντίστοιχό του στην έτερη διήγηση του βιβλίου, η οποία αφορά τη σημερινή εποχή, στα πρόσωπα των απανταχού παρόντων "Δυνατών", ανθρώπων οι οποίοι δεν έχουν πάψει ούτε στις μέρες μας να καθορίζουν τις μοίρες των ανθρώπων και να ραδιουργούν με θύμα τον απλό λαό. Άλλο κοινό συνεκτικό στοιχείο μεταξύ των δύο ιστοριών είναι ο έρωτας και η δύναμή του να σαρώνει τα πάντα στον διάβα του. Και, τέλος, άλλη μία ομοιότητα είναι η αγνότητα ορισμένων ανθρώπων και η δολιότητα άλλων, κάτι που ισχύει σε όλες τις εποχές.

Βιβλίο αισιόδοξο, αληθινό και ονειροπόλο, εν τέλει επαναστατικό και με ένα τέλος λυτρωτικό, αναμφίβολα θα μονοπωλήσει το ενδιαφέρον του αναγνώστη, τόσο από άποψη γραφής όσο και από άποψη θέματος. Έτσι η λογοτεχνία εκπληρώνει στο έπακρο, μέσω του πονήματος του Ελπιδοφόρου Ιντζέμπελη, και τις δύο βασικές της λειτουργίες: την τέρψη της ανάγνωσης αλλά και την πληροφόρηση.

David Brewer, Η φλόγα της ελευθερίας 1821-1833, εκδόσεις Πατάκη, 2020, σελ.509

Το βιβλίο του φιλολόγου και ιστορικού από το πανεπιστήμιο της Οξφόρδης David Brewer "Η φλόγα της ελευθερίας", αποτελεί τον έναν από τους τρεις τόμους τους οποίους έχει αφιερώσει ο συγγραφέας στην ελληνική ιστορία. Ο ένας αφορά την περίοδο της τουρκοκρατίας (1453-1821), ο άλλος την κατοχή και τον εμφύλιο (1940-1949) και ο τρίτος την Ελληνική Επανάσταση (1821-1833).

Πρόκειται για ένα έργο, το οποίο, όπως και τα άλλα του συγγραφέα, είναι εξαιρετικά καλογραμμένο και, επειδή ο συγγραφέας δεν είναι Έλληνας, πιο αντικειμενικό και αμερόληπτο. Πρόκειται επίσης για έργο που καταρρίπτει παγιωμένους μύθους, όπως εκείνους οι οποίοι αφορούν την αρχή της επανάστασης, την εθνική ταυτότητα των αγωνιστών και την-παντελώς απούσα- ομοψυχία που επέδειξαν σε ορισμένες περιστάσεις, ακόμη και τις άγνωστες βιαιοπραγίες στις οποίες προέβησαν οι Έλληνες πολλές φορές, εκτός από τους Τούρκους, κατά τη διάρκεια της επανάστασης.

Το μόνο σίγουρο λοιπόν, είναι ότι ακόμη και ο ιστορικός και ο εξοικειωμένος με την εν λόγω περίοδο αναγνώστης, οπωσδήποτε θα ανακαλύψει κάτι το οποίο δεν γνώριζε μέχρι την ανάγνωση του παρόντος πονήματος. Αξίζει, για παράδειγμα, να σταθούμε στον πλούτο των-εν πολλοίς- άγνωστων πληροφοριών για το ευρύ κοινό που αυτό περιέχει για τη λειτουργία και τη δράση της Φιλικής Εταιρείας. Το ίδιο συμβαίνει και με την εξιστόρηση των γεγονότων τα οποία αφορούν τον Αλή Πασά των Ιωαννίνων, την εκστρατεία της Υψηλής Πύλης εναντίον του και τη σχέση του με το Σούλι. Εξετάζεται επίσης διεξοδικά το ζήτημα της έναρξης της Ελληνικής Επανάστασης και ο αντίκτυπος που αυτή είχε στους ξένους.

Η εξιστόρηση πάντως αρχίζει με την παράθεση των απαραίτητων  που πρέπει να γνωρίζει ο αναγνώστης για την τουρκοκρατία και την αφύπνιση του ελληνικού γένους τον 18ο αιώνα. Η συνέλεση της Βοστίτσας, η έναρξη της επανάστασης στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, καθώς και οι μάχες της επανάστασης επίσης εξιστορούνται λεπτομερώς, τόσο οι πιο γνωστές όπως η Άλωση της Τριπολιτσάς, η σφαγή της Χίου και η πολιορκία του Μεσολογγίου, όσο και οι πιο άγνωστες όπως η λησμονημένη μα σημαντικότατη μάχη των Μύλων.

Το βιβλίο, εκτός από τα στρατιωτικά γεγονότα, δεν παραλείπει ακόμη να αναφερθεί με κάθε λεπτομέρεια και στα πολιτικά, όπως τις εθνοσυνελεύσεις του Αγώνα, αλλά και σε άλλα γεγονότα που αφορούν την Ελληνική Επανάσταση, όπως τα δάνεια του Αγώνα, τον φιλελληνισμό, τον Εμφύλιο και το πέρασμα τον λόρδου Βύρωνα από την επαναστατημένη χώρα μας. Η εξιστόρηση τελειώνει με μία εξονυχιστική επισκόπηση της Ναυμαχίας του Ναβαρίνου, της Συνθήκης του Λονδίνου και της έλευσης του Καποδίστρια ως πρώτου Κυβερνήτη του νεοσύστατου ελληνικού κράτους.

Ο David Brewer όμως δεν παραθέτει μόνο τα γεγονότα, αντιθέτως ωθεί τον αναγνώστη στην καλύτερη κατανόησή και ερμηνεία τους. Διαβάζοντας το βιβλίο ο αναγνώστης θα συνειδητοποιήσει τον ρόλο που έπαιξαν και άλλοι βαλκάνιοι λαοί, όπως οι Αλβανοί, στον Αγώνα της Παλιγγενεσίας, την εξάρτηση του νεοσύστατου κράτους από τις Μεγάλες Δυνάμεις και ρις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν με την Επανάσταση τόσο οι Οθωμανοί, από την πλευρά τους, όσο και οι Έλληνες. Ακόμη, θα κατανοήσει καλύτερα γιατί οι δυνάμεις οι οποίες είχαν την παντοδυναμία κατά την Τουρκοκρατία, δηλαδή οι πρόκριτοι, η Εκκλησία και πολλοί οπλαρχηγοί, είχαν κάθε λόγο να αντιδρούν στην εγκαθίδρυση ενός νεωτερικού κράτους μετά την Επανάσταση, όπως ακριβώς το ευαγγελίζονταν κάποιοι εξευρωπαϊσμένοι πολιτικοί στις εθνοσυνελεύσεις. Έτσι επιτυγχάνεται η καλύτερη κατανόηση του επονείδιστου ελληνικού Εμφυλίου και γιατί ήταν αναπόφευκτο αυτός τελικά να ξεσπάσει κατά τη διάρκεια της Επανάστασης.

Ο συγγραφέας έχει μελετήσει διεξοδικά όλες τις πρωτογενείς πηγές  που αφορούν την Παλιγγενεσία, τόσο ξένες, όσο και ελληνικές, στις οποίες καταφεύγει περιοδικά προκειμένου να αποσαφηνίσει και να τεκμηριώσει τα λεγόμενά του. Έτσι στις σελίδες του βιβλίου ο αναγνώστης θα βρει αποσπάσματα από αγωνιστές της Επανάστασης, όπως ο Κολοκοτρώνης και ο Μακρυγιάννης, από πολιτικούς, όπως ο Σπυρίδων Τρικούπης, από περιηγητές όπως ο Πουκεβίλ, από ξένους ιστορικούς, όπως ο Γκόρντον και ο Φίνλεϋ, αλλά και, τέλος, από φιλέλληνες, όπως ο Χάου και ο Βύρωνας.

Εν κατακλείδι, πρόκειται για ένα από τα πληρέστερα και τα πιο καλογραμμένα και τεκμηριωμένα έργα που έχουν γραφτεί για την Ελληνική Επανάσταση.

Μπέλλα Σέρρα- Βλασσοπούλου, Οι φίλες, εκδ. Καστανιώτη, 2020, σελ.277

  Ένα βιβλίο οδοιπορικό στην ελληνική ιστορία του 20ου αιώνα, στην οικογενειακή ζωή και στη γυναικεία ψυχολογία θα μπορούσε να χαρακτηριστεί το παρόν πόνημα της Βλασσοπούλου, η οποία έφυγε προσφάτως από τη ζωή.

    Αναμφίβολα η νεοελληνική πεζογραφία βρίθει τέτοιων πονημάτων, όπου μέσα από οικογενειακές ιστορίες προβάλλονται και εξετάζονται όλα εκείνα τα γεγονότα που σημάδεψαν τον 20ο αιώνα, ήτοι ο ελληνοϊταλικός πόλεμος και η Κατοχή, ο εμφύλιος και η ανοικοδόμηση της μεταπολεμικής Ελλάδας ως τη Δικτατορία των Συνταγματαρχών. Αυτό όμως που ξεχωρίζει το εν λόγω βιβλίο είναι η εμμονή της συγγραφέως στο να προβάλει όχι τα ίδια τα ιστορικά γεγονότα καθεαυτά, αλλά το εξής: πως τα τόσο σημαντικά αυτά συμβάντα επηρέασαν την καθημερινή ζωή των ανθρώπων και άλλαξαν σε βάθος τη ζωή τους. Έτσι "Οι φίλες" δεν αποτελούν μία επισκόπηση των πολιτικών γεγονότων, ούτε αυτά εξιστορούνται με λεπτομέρειες, τις οποίες ο αναγνώστης εύκολα θα μπορούσε να πληροφορηθεί από αλλού. Αντιθέτως, εδώ δίνεται σημασία στις συνέπειες που προκάλεσαν τα παραπάνω πολιτικά γεγονότα στην καθημερινότητα των ηρώων του βιβλίου, συνέπειες οι οποίες συνήθως δύσκολα ανιχνεύονται και τονίζονται επαρκώς από τους ιστορικούς. 

Πρωταγωνιστές είναι τα μέλη μιας οικογένειας, κατοίκων των Αθηνών, του Λάμπρου, της Γιώτας και των δύο παιδιών τους, της Μαρίνας και του Λευτέρη. Τα πρόσωπα αυτά πλαισιώνει και η ευρύτερη οικογένειά τους. Η Γιώτα έχει καταγωγή από τη συντηρητική Μάνη, όπου τα πανάρχαια ήθη και οι αυστηρές αρχές ζουν και βασιλεύουν, σε μεγάλη αντίθεση με την κοσμοπολίτικη πρωτεύουσα. Η ζωή της οικογένειας θα αλλάξει δραματικά όταν, λόγω της πείνας και της οικονομικής στενότητας που θα επιφέρει η κατοχή, τα μέλη της θα υποχρεωθούν να μετοικήσουν στην Αρεόπολη, όπου το σπίτι της Γιώτας είναι διαθέσιμο. Η Μαρίνα θα αναγκαστεί να υποβληθεί σε περαιτέρω θυσίες, κάνοντας έναν αταίριαστο γάμο, από τον οποίο θα γεννηθούν δύο κόρες, η Φρόσω και η Παναγιώτα.

Η Μαρίνα τελικά, μετά από κάμποσα δυστυχισμένα χρόνια, θα πάρει και πάλι τα ηνία της ζωής της στα χέρια της προς χάριν των κοριτσιών της, το ίδιο και η μικρή κόρη η Παναγιώτα, η οποία αποδεικνύεται κι αυτή το ίδιο δυνατή όπως και η μητέρα της. Αυτή είναι που μονοπωλεί με τις πράξεις της το τέλους του βιβλίου. Το ποιες θα είναι τελικά "Οι φίλες" θα το συμπεράνει ο αναγνώστης όταν θα φτάσει στο τέλος  του βιβλίου.

Το μεγάλο ατού του βιβλίου αποτελεί η γραφή της συγγραφέως, κομψή, λιτή και με άφθονους διαλόγους, η οποία το καθιστά εξαιρετικά ευκολοδιάβαστο. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο αναγνώστης δεν θα αποκτήσει έστω και μία σφαιρική γνώση των πολιτικών γεγονότων που συγκλόνισαν τη χώρας μας τον 20ο αιώνα. Απεναντίας, το βιβλίο συστήνεται ανεπιφύλακτα σε αναγνώστες οι οποίοι θέλουν να αποκομίσουν κάποιο όφελος από το διάβασμα ενός ευχάριστου πονήματος.

Felipe Alfau, Το καφενείο των τρελών, εκδ. Αλεξάνδρεια, 2020, σελ.275

 

      Σε κάθε πόλη υπάρχει ένα "καφενείο των τρελών" και όλοι μας, ίσως, έχουμε κάποτε επισκεφθεί ένα τέτοιο, όπως το έκανε ο συγγραφέας στο Τολέδο, απ' όπου άντλησε έμπνευση για το παρόν πόνημα. Εξάλλου τα καφενεία είναι χώροι απ' όπου οι λογοτέχνες εμπνέονται ποικιλοτρόπως. Οι χαρακτήρες του βιβλίου, κατ' αναλογία με τα καφενεία, είναι αυτόνομοι και συχνά παραστρατούν από τον δρόμο- καλούπι στον οποίο προσπαθεί να τους βάλει ο συγγραφέας. Αποτέλεσμα, ένα βιβλίο πανέξυπνα στημένο, ιδιόρρυθμο, πολυδιάστατο και ξεχωριστό, ένα βιβλίο τρελό, το οποίο όμως περικλείει όλες τις ετερογενείς διαστάσεις που μπορεί να λάβουν κατά καιρούς οι ανθρώπινοι χαρακτήρες.

    Ο χρόνος και ο τόπος είναι θεωρητικά απροσδιόριστοι, αν και ο αναγνώστης γνωρίζει ότι τα γεγονότα διαδραματίζονται στην Ισπανία των αρχών του 20ου αιώνα. Σε κάθε περίπτωση πάντως, ο F.A. δεν έχει καμία πρόθεση να τοποθετήσει τα γεγονότα του βιβλίου του σε πραγματικό τόπο και χρόνο, διότι κάτι τέτοιο θα κατέστρεφε τη μαγεία και τον αυθορμητισμό που διακρίνει το κείμενο. Ο συγγραφέας δεν διστάζει να καταφύγει ενίοτε στην ειρωνεία και τον αυτοσαρκασμό και παραδέχεται ολοκάθαρα στον πρόλογο του βιβλίου του την αδυναμία που παρουσιάζει ο ίδιος στο να ελέγξει τους χαρακτήρες τους οποίους ο ίδιος δημιούργησε- ή ξεπατίκωσε σαν καρικατούρες μέσα από τα αληθινά καφενεία του Τολέδο-.

Έτσι, οι χαρακτήρες που δημιουργεί ο F.A. δεν υπόκεινται σε κανόνες, ούτε μπορούν να ενταχθούν σε κάποιο συγκεκριμένο πλαίσιο. Ανεξάρτητοι, αυτόνομοι και αυτόβουλοι, συχνά απρόσβλητοι από τις προθέσεις του συγγραφέα, μεταλλάσσονται διαρκώς από ασήμαντους σε σημαντικούς και το ανάποδο. 

Όλα αυτά μας γεννούν το ερώτημα μήπως το βιβλίο αποτελεί τελικά μία καλοστημένη κωμωδία- ή τραγωδία, αφού όλες οι κωμωδίες εμπεριέχουν και μία τραγική διάσταση και, στην ουσία, αποτελούν όψεις του ίδιου νομίσματος. Αυτό ακριβώς θέλει να τονίσει και ο συγγραφέας: πόσο εύκολο, αλλά και μη ανιχνεύσιμο, είναι πολλές φορές το πέρασμα από μία κωμική σε μία τραγική κατάσταση και το αντίθετο.

Οπωσδήποτε ο δημιουργός συνιστά στον αναγνώστη να μην αναπτύξει κριτική διάθεση απέναντι στο βιβλίο ή να το πάρει και πολύ στα σοβαρά. Το καλύτερο γι' αυτόν θα είναι να μην περιμένει απολύτως τίποτε από αυτό, αλλά να το δει απλά ως μέσο ψυχαγωγίας και έξυπνο εφεύρημα, βγάζοντας τα δικά του συμπεράσματα. 

Το βιβλίο είναι πλούσιο σε εικόνες, πλουραλιστικό και με πολλούς διαφορετικούς χαρακτήρες, θέματα, συναισθήματα, αλλά και αφηγηματικές τεχνικές. Τον κορμό του αποτελούν οκτώ διαφορετικές μεταξύ τους ιστορίες που συνδέονται μεταξύ τους με την ύπαρξη κάποιου κοινού χαρακτήρα. 

Η πρώτη ιστορία "Ταυτότητα" αποτελεί έναν ύμνο στην ασημαντότητα. Στον "Χαρακτήρα" παρακολουθούμε τι συμβαίνει όταν ένας ατίθασος λογοτεχνικός ήρωας αποδρά από το μυαλό του συγγραφέα και εισέρχεται στην αληθινή ζωή. Η τρίτη ιστορία "Ο ζητιάνος" παρουσιάζει τη ζωή των ζητιάνων μέσα από μια αμφίσημη κωμικοτραγική σκοπιά. Στα "Δαχτυλικά αποτυπώματα"ο αναγνώστης βλέπει πως το έξυπνο πουλί πιάνεται από τη μύτη μέσα από μια ιστορία ανατροπών. "Το πορτοφόλι"διηγείται ευτράπελα γεγονότα τα οποία σχετίζονται με ληστείες στη βυθισμένη στο απόλυτο σκοτάδι Μαδρίτη. Το "Τσινελάτο" είναι αφιερωμένο στη ζωή ενός κυρίου που το παρατσούκλι του σημαίνει "παντοφλάτος". "Η νεκρόφιλη"είναι μία ιδιόρρυθμη γυναίκα η οποία λατρεύει τους νεκρούς και τις κηδείες. Και, τέλος, στο "Ρομάντζο των σκύλων" βλέπουμε τι συμβαίνει όταν ένας μαθητής φοβάται τους σκύλους.

Καθένας από τους αναγνώστες θα εκλάβει διαφορετικά την κάθε μία από τις οκτώ ιστορίες. Δεν υπάρχει όμως περίπτωση να μην βρει κάποια από αυτές για να ταυτιστεί, έστω και εν μέρει, μαζί της, να μην γελάσει με τα ευτράπελα γεγονότα και να μην θαυμάσει τη φαντασία και την εξυπνάδα του συγγραφέα του.